در خاتمه این بخش، اشاره به الگوی پیشنهادی نوری(1387) بر اساس مفاهیم دینی، در مورد پایه­های روانی ـ شناختی صبر خالی از فایده نیست. در این مدل بر اساس تحلیل برخی از آیات قرآن، هفت نوع سازه به عنوان پایه­های روانشناختی و در حقیقت زمینه­های زیربنایی پرورش صبر مطرح می­شود:

  1. مشخص بودن هدف (رضایت خداوند): فرد می­داند که چرا و به چه دلیل باید سختی­ها را تحمل کند ودر نتیجه صبر می­کند. از اینرو در قرآن به هدف صبر اشاره شده است:

« وهم در طلب رضای خدای خود صبر در پیش می­گیرند و نماز به­پامی­دارند و از آنچه نصیبشان کردیم به فقرا پنهان و آشکار انفاق می­کنند و در عوض بدیهای مردم، نیکی می­کنند. اینان هستند که عاقبت منزلگاه نیک یافتند» (رعد،22).

از نظر یک مؤمن، بالاترین هدف جلب رضای پروردگار است. صبر مانند هر رفتار دیگر نیاز به انگیزه دارد. اولین چیزی که ایجاد انگیزه می­کند، هدف است. روانشناسان بسیاری به نقش هدف در رفتار اشاره داشته­اند. از جمله آدلر با مطرح کردن مفهوم «غایت­نگری تخیلی» می­گوید: «افراد برای زندگی اهداف خیالی می­آفرینند و طوری عمل می­کنند که گویی هدف­های شخصی آنها مقصود نهایی زندگی هستند.

در آزمایش بندورا و میشل(1965) در مورد تأخیر ارضا، کودکان از پاداش فوری به خاطر پاداش در آینده چشم­پوشی کردند (خداپناهی،1379). در واقع این کودکان به هدف صبر یعنی پاداش بهتر در آینده داشتند و به خاطر همان توانستند صبر کنند و از ارضای فعلی چشم بپوشند.

  1. ارزشمندی هدف (ارزشمندی زندگی اخروی):

فرد زمانی می­تواند صبر کند، سختی­ها را تحمل نماید، و در راه رسیدن به هدف سخت تلاش کند که آن هدف در نظرش ارزشمند باشد. قرآن، هدف صبر را «جلب رضایت خداوند» بیان می­کند و ارزشمندی این هدف را اینگونه نشان می­دهد:

« و قطعاً کسانی را که شکیبایی کردند، به بهتر از آنچه عمل کردند، پاداش خواهیم داد » (نحل،96).

از آنرو که خداوند متعال، خود روان بشر را سرشته و می­داند که انسان تنها به خاطر «هدف ارزشمند» می­تواند صبر پیشه کند، در اینجا به غنای داشته­های انسان و بقای عطایای خود اشاره نموده و ارزشمندی آنها را نشان می­دهد. در انتهای آیه نیز به ارزشمندی پیامد صبر اشاره می­کند؛ از جمله می­فرماید: «آنچه به شما عطا شده، متاع زودگذر دنیاست؛ ولی پاداش­ها و مواهبی که نزد خداست بهتر و پایدارتر است.»(شوری،36). افرادی که صبر ندارند به متاع دنیا توجه دارند، ولی افراد صبور به پاداش­های اخروی خداوند توجه دارند که ارزشمندی و ماندگاری آنها صبر را برای آنان امکان­پذیر می­سازد. در آزمایش میشل، کودکان بدان خاطر خواسته نفس خود را مهار می­کردند که به جای یک شیرینی، دو شیرینی دریافت کنند(گلمن،1383). در روانشناسی نظریه­های انتظار ـ ارزش به نقش ارزشمندی هدف در بروز رفتار تأکید دارند. برای مثال لوین می­گوید: یک موضوع جذاب می­تواند نیازها و تنیدگی­های فرد را تغییر دهد.

مطلب مشابه :  آشنایی با مفهوم اضطراب منتشر

3.اشتیاق رسیدن به هدف (دستیابی به پاداش­های دنیوی و اخروی)

اگر کسی مشتاق رسیدن به چیزی باشد، سختی­های رسیدن به آن را تحمل خواهد کرد. این اشتیاق، لازمه ارزشمندی واقعی هدف نیست. ممکن است هدفی در واقع ارزشمند باشد ولی فرد اشتیاقی به رسیدن به آن نداشته باشد؛ در نتیجه دشواری­های رسیدن به آن را تحمل نخواهد کرد. قرآن کریم، مکرراً آثار و پیامدهای دنیوی و اخروی صبر را بیان کرده است. توجه انسان به این پدیده­ها، شوق و رغبت انسان را برمی­انگیزد.

4.ترس از شکست (ترس از عذاب جهنم)

از آموزه­های اسلامی این نکته به دست می­آید که شوق به تنهایی انسان را به مسیری سوق نمی­دهد، بلکه ترس نیز لازم است. مثلاً در رابطه انسان با خدا باید تعادل بین خوف و رجاء را در نظر داشت. ترس مطلق از خداوند به ناامیدی و رها کردن عمل می­انجامد و امیدواری مطلق به خداوند بی­خیالی و رها کردن عمل را به دنبال دارد. خویشتن­داری و تحمل مشکلات در صورتی به راحتی برای انسان امکان­پذیر است که نه تنها رسیدن به هدف، مزایایی برای انسان در پی داشته باشد، بلکه نرسیدن به آن انسان را با مخاطراتی مواجه سازد. پیامبران خود را بشیر و نذیر می­دانستند (انا ارسلناک بالحق بشیرا و نذیرا ): زیرا ساختار روانی افراد به گونه­ای است که علاقه­مندی به چیزی آنان را به عمل وامی­دارد و برخی دیگر فقط ترس زیربنای رفتار آنان را شکل می­دهد. در فرد واحد نیز برخی رفتارها ممکن است به دلیل علاقه و رغبت و برخی به دلیل ترس انجام گیرد. جان اتکینسون در نظریه انگیزشی خود می­گوید: با اینکه اکثر مردم برای رسیدن به موفقیت تلاش می­کنند اما گرایش رسیدن به موفقیت در بعضی افراد مؤثر نیست، بلکه گرایش دیگری به نام «اجتناب از شکست» آنان را برمی­انگیزد و به سوی موقعیت­های مربوط به پیشرفت سوق می­دهد.

5.بی­رغبتی به امور منافی هدف (زهد و رهایی از هوس­ها)

اگر فردی تمام حالت­های قبل را داشته باشد؛ یعنی هم هدفش مشخص و در نظرش ارزشمند باشد و هم به آن علاقه داشته باشد، ولی در عین حال به چیزهایی علاقه­مند باشد که منافی هدف است، در اینصورت نمی­تواند سختی­های رسیدن به هدف را تحمل کند. قرآن کریم در موارد متعدد یکی از علل انحراف و در نتیجه بی­صبری بشر را علاقه­مندی به دنیا می­داند: « چنین نیست که انسان نتواند به خاطر خدا سختی­ها را تحمل نکند، بلکه در حقیقت شما این دنیای زودگذر را دوست دارید و به همین دلیل آخرت را رها می­کنید »(قیامه،20 و 21).

 6.ضرورت پیمودن این مسیر برای رسیدن به هدف (لزوم انجام واجبات و ترک محرمات، آزمون بودن سختی­ها)

انجام واجبات و ترک محرمات نیازمند صبر است. از سوی دیگر خداوند ترک گناهان و انجام واجبات را لازم و ضروری دانسته است. این نشان می­دهد که برای رسیدن به هدف، یعنی رضایت خداوند، پیمودن این مسیر لازم است و راه دیگری وجود ندارد. معمولاً اگر برای رسیدن به هدف، جز راه دشوار، راههای دیگری هم وجود داشته باشد، انسان به تحمل مشکلات تن نخواهد داد. پس انحصاری بودن مسیر و الزامی بودن آن یکی از پایه­های روانشناختی صبر است.

مطلب مشابه :  کارکردهای اجرایی و اثر اون بر کیفیت زندگی

قرآن می­فرماید: راه بهشت از میان سختی­ها و دشواری­ها عبور می­کند، پس این تنها رسیدن به هدف است: «آیا گمان کرده­اید بدون امتحاناتی که پیش از شما بر گذشتگان آمد به بهشت داخل می­شوید؟ آنان به رنج­ها و سختی­ها آزموده شدند» (بقره،214). پس گرفتار شدن به بأساء (رنج ناشی از جهاد و مانند آن) و ضراء (سختی ناشی از بیماری، فقر و مانند آن) شرط لازم برای رسیدن به هدف یعنی دخول به بهشت است. نیز می­فرماید: «آیا گمان می­برید تا خداوند صبر و جهاد را در شما نیازموده است وارد بهشت می­شوید؟» (آل­عمران،142). پس صبر یک گام لازم برای ورود به بهشت است.

اگر انسان سختی­ها را پله­ای برای صعود یا آزمونی برای قبول شدن بداند، در آن صورت نه تنها مشکلات او را آزرده نمی­سازد، بلکه شاید با آغوش باز به استقبال آنها برود و به­راحتی آنها را تحمل کند. قرآن مکرراً به ما گوشزد کرده که سختی­ها برای ابتلا و امتحان بندگان است (مثلاًبقره،155).

7.احتمال رسیدن به هدف (موقتی بودن سختی­ها، پایان یافتن فرصت­ها)

اگر فردی هدفش مشخص و ارزشمند باشد، علاقه­مند به دستیابی به هدف هم باشد، از شکست بترسد، به امور منافی هدف رغبت نشان ندهد، و تحمل سختی­ها را تنها راه رسیدن به هدف بداند، ولی در موقعیت کنونی در نظرش احتمال رسیدن به هدف ضعیف باشد، یعنی سختی­ها را دائمی و خارج از توان خود بداند، در این­صورت نمی­تواند سختی­ها را به خاطر رسیدن به هدف تحمل کند. قرآن در آیه 214 سوره بقره می­فرماید: «آیا ( شما مؤمنان ) گمان کرده اید که داخل بهشت می شوید و حال آنکه هنوز حالات کسانی که پیش از شما درگذشته اند برای شما نیامده! آنها را زیان های مالی و بدنی رسید ، و متزلزل و مضطرب شدند تا جایی که فرستاده خدا و کسانی که با او ایمان آورده بودند می گفتند: نصرت و یاری خدا کی می رسد؟(گفتیم)آگاه باشید که حتما نصرت خدا نزدیک است ».

برای اینکه مؤمنان در برابر سختی­ها درمانده نشوند و صبرشان را از دست ندهند، قرآن رنج­ها را موقتی و پایان­پذیر می­داند: «همراه با هر سختی گشایشی است» (انشراح،5 و6). یک گام بالاتر از این، موقت دانستن کل دنیا و جهان است که در این­صورت انسان ایده بزرگتر و جامعتری پیدا می­کند که سختی و آسایش را پایدار نداند. دائمی دانستن راحتی به خاطر ایجاد تنبلی، انسان را از عمل دور نگه می­دارد و مستمر دانستن رنج­ها به دلیل درماندگی، توان عمل را از انسان می­گیرد.

دسته بندی : داغ ترین ها