با توجه به تعاریف متعدد از هوش هیجانی دو رویکرد عمده در زمینه هوش هیجانی مطرح است (سربلند، پایان نامه 2012):

الف) رویکرد توانایی:

که هوش هیجانی را به عنوان هوشی که شامل هیجان می باشد، در نظر می گیرد و تعریف می کند. تعاریف اولیه از هوش هیجانی در قالب رویکرد توانایی بیان گردید که آن را “نوعی پردازش اطلاعات هیجانی که شامل ارزیابی صحیح هیجان در خود و دیگران و بیان مناسب عواطف و تنظیم سازگارانه عواطف به نحوی که به بهبود زندگی منجر شود” تعریف کردند.

 ب) رویکرد مختلط:

که هوش هیجانی را با مهارت ها و ویژگی های دیگر مانند بهزیستی، انگیزش و توانایی برقراری رابطه با دیگران ترکیب می کند. تعریف هوش هیجانی به صورت “توانایی های شناخت هیجانات خود، درک احساسات درونی دیگران، مهار هیجانات و اداره و مدیریت روابط با نرمش و مدارا” از گلمن (۱۹۹۵) و مجموعه ای از توانایی های غیرشناختی، توانش ها و مهارت هایی که بر توانایی رویارویی موفقیت آمیز با خواسته ها، توانش ها، احتیاجات و فشارهای محیطی تاثیر می گذارند” از بار- آن (۱۹۹۷)، نظریه “گلمن” و “بار- آن” را جزء این رویکرد قرار می دهد.

2-2-6) مدل­های هوش هیجانی

و در مجموع مهمترین مدل­های مختلف هوش هیجانی عبارتند از: مدل مایر وسالووی؛ مدل گلمن؛ مدل بار- آن؛ مدل دلویس و هیگس.

الف : مدل مایر[1] و سالووی[2]

مایر و سالووی و کارسو چهار بعد برای هوش هیجانی تشخیص دادند (مختاری پور،1389، 31):

  • شناسایی هیجان ها در خود و دیگران
  • کاربرد هیجا­ن­ها
  • توانایی درک و فهم هیجان­ها
  • مدیریت هیجان­ها

 

ب: مدل گلمن[3]

گلمن مدلی از هوش هیجانی ارائه کرد که بیست و پنج شایستگی را در پنج خوشه جای داده بود یا به عبارت دیگر مدل هوش هیجانی گلمن دارای 5 حوزه است (مرتضوی، 1384):

  1. حوزه آگاهی شامل آگاهی هیجانی، ارزیابی صحیح از حوزه اعتماد به نفس: حوزه آگاهی محور اصلی هوش هیجانی است. گلمن خودآگاهی را درک عمیق و روشن از احساسات و هیجانات و نقاط قوت و ضعف آنها تعریف می کند.
  2. حوزه کنترلی شامل قابلیت اعتماد، وجدان، انطباق پذیری، نو آوری، حوزه کنترلی: کنترل هیجانات به شیوه­ای مناسب مهارتی است که بدنبال حوزه آگاهی ایجاد می شود. اشخاص کارآمد در این حیطه بهتر می­توانند از هیجانات منفی نظیر ناامیدی، اضطراب، تحریک پذیری رهایی یابند و در فراز و نشیب های زندگی کمتر با مشکل مواجه می شوند و یا در صورت بروز مشکل به سرعت می­توانند موقعیت مشکل را به شرایط مطلوب باز گردانند. ارسطو بیان می­کند: عصبانی شدن آسان است. همه می­توانند عصبانی شوند. اما عصبانی شدن در مقابل شخص صحیح، به میزان صحیح،در زمان صحیح به طریق صحیح و به دلیل صحیح کار آسانی نیست.
  3. خود انگیختگی شامل گام برداشتن به سوی هدف، قصد، پیشگام بودن، خودکنترلی: این مولفه مربوط به تمرکز هیجان ها برای دستیابی به اهداف مورد نظر می باشد. بسیاری از روانشناسان خود انگیزه را شرط بقا می نامند. افراد خود انگیخته ارضا و سرکوب خواسته ها را به تاخیر می اندازند. آن­ها همواره در تکاپو و حرکت هستند، تمایل دارند که همواره، موثر و مولد باشند. از نظر گلمن خود انگیزگی زبان سائق پیشرفت می باشد و کوششی است جهت رسیدن به حد مطلوبی از فضیلت.
  4. همدلی شامل درک دیگران، رشد دیگران: همدلی اساس مهارت مردمی است. درک احساسات و هیجانات دیگران و به کارگیری یک عمل و واکنش مناسب، همدلی بیشتر به معنی تامل و ملاحضه احساسات دیگران است نه تایید و تحسین احساسات دیگران. شرط واکنش مناسب در مقابل دیگران درک نوع احساسات طرف مقابل می باشد. متخصصان هوش هیجانی معتقدند که نشانه اصلی هوشیاری اجتماعی توان معمولی می باشد.
  5. تنظیم روابط شامل تاثیرگذاری، ارتباطات، مدیریت رهبری، تعارض، سرعت دادن به تغییر، برقراری پیوند، همکاری و تعاون: مهارت در این حیطه با توانایی مشترک در کنترل هیجان و تعامل سازگارانه با دیگران همراه است. به نظر گلمن افرادی که می خواهند در ایجاد رابطه با دیگران موثر واقع شوند باید توانایی تشخیص، تفکیک و کنترل احساسات خود را داشته باشند، سپس از طریق همدلی یک رابطه مناسب برقرار کنند (شهایی و سجادی،42:1390).

ج: مدل هوش هیجانی بار- آن[4]

بار- آن مفهوم هوش هیجانی را در 5 مولفه و  15 عامل تشکیل دهنده  ارائه می کند که به شرح زیر معرفی می گردند (شهایی و سجادی،42:1390).

مطلب مشابه :  آشنایی با مؤلفه های تکمیلی کارکردهای اجرایی

الف) مولفه درون فردی که شامل موارد زیر است:

  • خود آگاهی هیجانی: میزان آگاهی فرد از احساسات را مورد بررسی قرار می دهیم. پی بردن به این نکته که فرد چه احساسی دارد و چرا این احساس در او شکل گرفته است.
  • جرات­مندی : توانایی بیان احساسات، عقاید، افکار و باورهای خود و دفاع از حقوق خود به شیوه­ای مطلوب، که خود دارای سه بعد است: توانایی میان احساسات (ابراز خشم, صمیمیت و احساسات جنسی)، توانایی بیان عقاید (بیان عقاید مخالف و اتخاذ موضع مشخص حتی با از دست دادن امتیاز)، توانایی ایستادگی در برابر حقوق خود (اجازه ندادن به دیگران جهت اذیت کردن فرد و دادن امتیاز- کم رو و خجالتی نیستند).
  • حرمت نفس: توانایی احترام به خود و پذیرش خود بعنوان شخصی که اساسا خوب است. شخص صاحب حرمت نفس، احساس عدم کفایت و حقارت نمی­کند. پذیرش جنبه­های مثبت و منفی- محدودیت­ها و قابلیت­های خود.
  • خود شکوفایی: توانایی شناخت توانمندی­های بالقوه، تلاش برای شکوفا کردن آن­ها، کسب حداکثر رشد توانایی­ها، قابلیت­ها و استعدادها، تلاش برای داشتن بهترین عملکرد و بهتر کردن خود.
  • استقلال: توانایی خود کنترلی در تفکر، عمل و عدم وابستگی عاطفی، قابل اتکا در تصمیم­گیری­ها و برنامه­های مهم، توانایی رفتار خود مختار در مقابل نیاز به حمایت و حفاظت، پرهیز از دیگران برای برآوردن نیازهای عاطفی خود (شهایی و سجادی،42:1390).

ب) مولفه بین فردی شامل موارد زیر است:

  1. همدلی: توانایی شناخت هیجانات و عواطف دیگران، همدلی یعنی ایجاد حس مشترک با یکدیگر، یعنی همان احساسی که دیگری به آن دست یافته است داشته باشیم. افراد همدل به دیگران توجه دارند و به نگرانی و علایق آن­ها توجه نشان می­دهند.
  2. مسئولیت اجتماعی: نشان دادن خود به عنوان عنصری سازنده، مشارکت کننده، دارای حس همکاری درگروه خویش و دارای وجدان اجتماعی.
  3. روابط بین فردی: توانایی برقراری و حفظ ارتباطات متقابل، توانایی صمیمیت با محبت و انتقال دوستی به شخص دیگر است (شهایی و سجادی،1390، 42).

ج) مولفه سازگاری شامل موارد زیر است:

  • حل مساله: توانایی شناسایی و تعریف مشکلات، داشتن کفایت و انگیزه برای مقابله موثر با، تعیین راه حل های مختلف مسئله، تصمیم گیری و انجام یکی از راه حل­ها.
  • آزمون واقعیت: سنجش میزان انطباق بین آنچه فرد تجربه کرده و آنچه واقعا وجود دارد، تلاش برای فهم امور بطور صحیح و تجربه رویدادها آن گونه که واقعا هستند بدون خیالپردازی.
  • انعطاف پذیری: توانایی منطبق ساختن عواطف، افکار و رفتار موقعیت­ها و شرایط دائما در حال تغییر، افراد موظف، افرادی فعال، زرنگ، قادر به واکنش به تغییر بدون تعصب نسبت به ایده­ها، جهت گیری ها و صبور و گشاده رو (شهایی و سجادی،1390، 42).

و) مولفه کنترل استرس شامل موارد زیر است :

  • تحمل استرس: توانایی مقاومت در برابر رویدادها و موقعیت­های فشار زا، پشت سر گذاشتن موقعیت های مشکل­زا بدون از پای در آمدن، این افراد کمتر دچار ناامیدی می شوند و بحران­ها و مشکلات را بهتر می­گذرانند.
  • کنترل تکانه: توانایی به تاخیر انداختن تکانه و سائق، پذیرش تکانه­های پرخاشگرانه، خوددار بودن و کنترل خشم، اثر نداشتن این مهارت فقدان خود کنترلی، رفتارهای کند و غیر قابل پیش بینی و آزارگری است(شهایی و سجادی،1390، 42).

ﻫ) مولفه خلق عمومی شامل موارد زیر است:

  • خوش بینی: توانایی نگاه کردن به نیمه روشن ترزندگی، امید به زندگی و رویکردی مثبت داشتن به زندگی روزمره
  • نشاط: لذت بردن از خود و دیگران، شاد بودن، رضایت از خود ولذت بردن از زندگی، داشتن احساس خوب در محیط کار و در اوقات فراغت(شهایی و سجادی،1390، 42).

بنابراین با توجه به پژوهش­های اخیر در حوزه هوش عاطفی، ظهور سه رویکرد متفاوت بیان شده در بالا تایید می­شود : مدل ترکیبی بار – آن : با تأکید بر سلامت روانی فرد؛ مدل ترکیبی گلمن: با تأکید بر عملکرد سازمانی؛ مدل شناختی سالووی – مایر : با تأکید بر منشاء کاملا عقلانی هوش عاطفی. و به طور خلاصه مدل بار – آن، به عنوان یک رویکرد ترکیبی که هوش عاطفی را با ویژگی های دیگری چون :انگیزش، بهبود روابط و سلامت فردی در هم می آمیزد، شناخته می شود. نمونه ای از این رویکرد را می توان در مدل بار-آن که مبتنی بر تئوری شخصیت و سلامت فردی است، مشاهده کرد. مدل دیگر هوش عاطفی که بعنوان تئوری عملکرد شناخته می شود، به وسیله دانیل گلمن معرفی شد. مدل سوم یا مدل توانمندی، هوش عاطفی را بعنوان هوشی که با عواطف در ارتباط است معرفی می­کند. این مدل به وسیله سالووی و کاروسو ارائه شد. جدول زیر ویژگیها و عناصر تشکیل دهنده مدل­های سه گانه هوش عاطفی را نشان می­دهد (واناماکر، 2012).

مطلب مشابه :  پایان نامه ارشد - روش پژوهش گروهی

 

جدول 2-1) ویژگی ها و عناصر تشکیل ­دهنده مدل­های سه گانه هوش عاطفی (واناماکر، 2012).

مدل عملکردی گلمنمدل ترکیبی بار -آن

1- خودآگاهی

– خودآگاهی عاطفی

– خودارزیابی صحیح

– اعتماد به نفس (خودباوری)

1- درون فردی

– خود احترامی (حرمت ذات)

– خود آگاهی عاطفی

– قاطعیت (توأم با نرم خویی)

– استقلال

– خود شکوفایی

2-خود مدیریتی

– خود کنترلی (خویشتن داری)

– قابل اعتماد بودن

– وظیفه شناسی و وجدان کاری

(انضباط)

– سازگاری

– نوآوری

2-میان فردی (اجتماعی)

– همدلی

– مسئولیت پذیری و تعهد اجتماعی

– روابط اجتماعی

3-انگیزش

– میل به موفقیت (رشد گرایی)

– تعهد

– ابتکار عمل

– خوش بینی

3-تطابق و سازش

– راست آزمایی

– انعطاف پذیری

– حل مسئله (مسئله گشایی)

4-همدلی

– درک دیگران

– رشد و بالندگی دیگران

– خدمت مداری

– هدایت تنوع

– آگاهی سیاسی

4-مدیریت اضطراب

– تحمل فشار و تنش

– کنترل تکانه ها

5-مهارتهای اجتماعی

– تأثیرگذاری

– ارتباطات (تقویت مناسبات)

مدیریت تعارض

– رهبری آرمانی

– تسهیل و تسریع در تغییر

– پیوندسازی (تعهد آفرینی)

– همکاری و تشریک مساعی

– قابلیت های کار جمعی.

5- حالات روحی عمومی

– خوش بینی

– شادکامی

مدل توانمندی مایر- کاروسو- سالووی
1-توانایی ادراک صحیح عواطف (خودآگاهی عاطفی)

– عواطف در چهره، موسیقی و طرح

2-توانایی به کارگیری عواطف

به منظور تسهیل فکر:

– مرتبط ساختن صحیح عواطف با دیگر حس های اصلی

– استفاده از عواطف برای تغییر

چشم اندازها

3-توانایی درک عواطف و معنی آنها

– توانایی تحلیل عواطف به تفکیک؛

– توانایی درک انتقال از یک احساس به احساس دیگر

– توانایی درک عواطف پیچیده در داستان.

4-توانایی مدیریت عواطف

– توانایی مدیریت عواطف دیگران

د : مدل هوش هیجانی دلویس و هیگس1

دولویکس و هیگس بر اساس تحقیقات تجربی خود عناصر محوری مشترک را در ساختار کلی هوش هیجانی شناسایی کرده اند که عبارتند از (دلوبز و هیگز، 2011):

  • خود آگاهی: آگاهی از احساسات شخصی خود و توانایی تشخیص و مدیریت آن­ها.
  • انعطاف هیجانی: توانایی خوب عمل کردن و سازگاری در موقعیت­های مختلف.
  • انگیزش: انرژی و انگیزه ای  که برای دستیابی به نتایج و هدف­های کوتاه مدت و بلند مدت وجود دارد.
  • حساسیت بین فردی: توانایی آگاه بودن از احساسات دیگران و دستیابی به تصمیمات قابل نفوذ در آن­ها.
  • تاثیر: توانایی ترغیب دیگران به تغییر دیدگاهشان درباره یک مسئله.
  • شهود: توانایی استفاده از بینش و تعامل در تصمیم­گیری هنگام رویارویی با اطلاعات مبهم.
  • انضباط، انسجام و وجدان کاری: توانایی عملکرد ثابت و در راستای ضروریات اخلاقی سازمان (دلوبز و هیگز، 2011).

علیرغم وجود مدل­های متفاوت از هوش هیجانی، شباهت­های آماری و نظری، بین مفاهیم گوناگون آن­ها وجود دارد. در سطحی جامع­تر، تمامی مدل ها قصد فهمیدن و سنجش عناصر دخیل در درک و تنظیم هیجانات شخصی خود فرد و دیگران را دارا هستند. تمامی مدل ها، با این نگاه که مولفه­های کلیدی معینی برای هوش هیجانی وجود دارد، موافقند. برای نمونه، هر سه مدل هوش هیجانی سالووی و مایر؛ بار- آن و گلمن، متضمن آگاهی (درک) هیجانات و مدیریت هیجان­ها به عنوان عناصر کلیدی در وجود یک شخص هوشمند هیجانی هستند. بین معیارهای خود گزارشی هوش هیجانی از جمله دو معیار مایر و سالووی و بار- آن همبستگی قابل ملاحضه ای یافت شده است. معیارهای دیگری نیز از هوش هیجانی وجود دارد که در زمینه های صفتی و سازمانی کاربرد دارد (مختاری پور،1389، 33).

[1]– Mayer

[2]– Solovay

[3]– Goleman

[4]Bar-On

Delewiz & higgs1

متن کامل :

 

دسته بندی : داغ ترین ها