دولت رانتیر و ویژگی‌های آن

دانلود پایان نامه

عواید حاصل از بهره برداری از منابع نفتی، همواره بخش مهمی از درآمدهای دولت را تشکیل می دهد. این عواید از طرق گوناگون و به اشکال مختلف مثل درآمدهای اصلی نظر حق الازمتیاز، پذیره، حق الارض، بهرهی مالکانه و مالیات عاید دولت شده است. البته میزان، اهمیت و درصد بالای درآمدهای نفتی دولت، با یک مقایسهی ساده میان درآمدهای حاصل از صادرات نفت و درآمدهای حاصل از صادرات غیر نفتی ایران (که وابستگی شدیدی به درآمد نفت دارد) مشخص و مشهود می گردد. بدین ترتیب درآمدهای نفتی نقش چندگانه ای را در اقتصاد ایران به عهده دارند.
به عنوان منبع درآمد بالنسبه مهم برای دولت که بخش عظیمی از مخارج بودجه ی عمومی کشور را تامین می کند.
بخش عمده ای از درآمدهای نفتی نیز جذب سازمان های مجری انجام پروژ ه ها و سرمایه گذاری در برنامه های توسعهی اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی می گردد..
بخش اعظم انرژی ومواد اولیه ی حاصل از نفت و فرآوردههای مربوطه به آن به قیمتهای حمایت شده در بازار داخلی توزیع می گردد.
علاوه بر این نفت ایران نه تنها سبب درآمدهای هنگفت برای کشور جهت سرمایه گذاری در طرح های اقتصادی شده، بلکه به طرق مستقیم و غیر مستقیم دیگر، نقش عمده ای در اقتصاد ایفا می کند. صنعت نفت در کشور با جاری کردن نفت ارزان به رگ های اقتصاد ملی، کمک های شایانی به منظور تامین انرژی مصرفی کارخانجات و صنایع مختلف نموده و در توسعهی بخش های کشاورزی، خدمات و صنایع مختلف کمک موثری نموده است.
صنایع وابسته به صنعت نفت مثل صنعت پتروشیمی به عنوان یک صنعت مادر تامین کنندهی بسیاری از مواد اولیه و مصرفی مورد نیاز تعداد قابل توجهی از صنایع است و فرآورده های مختلف جهت مصرف بازار داخلی، صادرات و محصولات وابسته چون کودهای شیمیایی یا کارخانجات تولید لوله و… می باشد.در این ارتباط قابل ذکر است که به صورت مستقیم و غیر مستقیم این صنعت با تامین نیازهای صنعتی و کشاورزی (انرژی و مواد اولیه) کشور به ایجاد اشتغال در سطح وسیعی کمک کرده است. گزارش های مختلف نشان می دهد که ارزش فرآورده های نفتی توزیع شده در بازار داخلی برای مصارف مختلف به خصوص بنزین معادل 35 میلیارد دلار در سال می باشد. این مبلغ هنگفت جدا از درآمدهای حاصل از صادرات نفت، گاز و فرآوردههای مرتبط با آن است که سالانه بخش اعظم بودجهی عمرانی و جاری کشور را تامین نموده است.
گذشته از این نگاهی به آمارهای منتشره از نماگرهای اقتصادی ایران گواه این مطلب است که روند صادرات و واردات در کشور همواره تابع مستقیمی از صادرات نفتی در کشور بوده، به طوری که مثلا روند صادرات نفتی طی سال های 1338 تا 1386 نشان می دهد صادرات نفتی ایران از 750میلیون دلار در سال 1338 به رقمی بیش از 50 میلیارد دلار در سال 1386(برای این سال برآورد شده) رسیده است. در نتیجه بخش اعظم درآمدهای دولتی ناشی از درآمدهای صاردات نفتی بوده است.
در مجموع طی 100 سال گذشته با بهره گیری از استخراج، تولید، فرآوری و تجارت نفت نه تنها وضع معیشتی و شاخص های رفاهی مصرف کنندگان (مردم) نظیر تحت پوشش طرح های گاز رسانی در 370 شهر، بهبود یافته بلکه وضعیت زیرساخت های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جامعه از جمله راههای ارتباطی، سدها، راه آهن، کشتیرانی، آموزش و پرورش، دانشگاه ها، شبکه های ارتباطی (مخابرات)، رسانه های گروهی و… نسبت به گذشته توسعه یافته است. این مساله در مقایسهی کشور ما با سایر کشورهای همجوار اعم از برخی کشورهای نفت خیز عراق و آذربایجان و غیر نفت خیز پاکستان و افغانستان نیز به وضوح به چشم می خورد.
3-4-3-1 رانت
رانت اصطلاحی است که از علم اقتصاد وارد مباحث سیاسی و اقتصاد سیاسی شده است. رانت در علم اقتصاد، به اجارهی زمین و اجارهبها اطلاق می گردد. به طور کلی هرگونه درآمدی که حاصل کار و تلاش تولیدی نباشد، تحت عنوان رانت نامگذاری می شود.
اما زمانی که در اقتصاد سیاسی دربارهی رانت بحث می شود، منظور درآمدهایی است که برای یک دولت از منابع خارجی (از طریق فروش مواد خام و منابع زیرزمینی با کمک های سایر دولت ها و یا برخی موارد دیگر) به دست می آید. این درآمدها ارتباطی به فعالیت های تولیدی اقتصاد داخلی ندارند و از یک فعالیت مولد اقتصاد داخلی به دست نمی آیند. بنابراین می توان آنها را درآمدی دانست که غالبا از استخراج مواهب الهی به دست می آید. نمونهی بارز درآمدهای رانتی درآمدهای نفتی است که به وسیلهی کشورهای صادرکنندهی نفت بهدست می آید.

مطلب مشابه :  دانلود پایان نامه رشته حقوق درباره مداخله بشردوستانه

2-3-4-3 دولت رانتیر و ویژگی های آن
به طور خلاصه می توان گفت هر دولتی که قسمت عمدهی درآمد خود را از منابع خارجی و به شکل رانت دریافت کند، دولت رانتیر نامیده می شود. اما دقیق ترین و کامل ترین تعریف دولت رانتیر در کتابی تحت عنوان دولت رانتیر که نوشتهی حازم ببلاوی است، مطرح شده است. بر اساس این تعریف دولت رانتیر دولتی است که مقادیر قابل توجهی از رانت های خارجی را به شکل منظم دریافت می دارد. در این کتاب آستانهی 42 درصدی برای درآمدهای دولت رانتیر در نظر گرفته شده است. بدین معنا که هر دولتی که 42 درصد یا بیشتر از کل درآمدش از رانت خارجی باشد، دولت رانتیر قلمداد می شود. بیلاوی علاوه بر این ویژگی، شرایط زیر را برای دولت رانتیر بر می شمارد:
رانت باید از خارج کشور تأمین شود. به عبارتی دیگر، رانت هیچ گونه ارتباطی با فرایندهای تولید در اقتصاد داخلی کشور ندارد.
در یک دولت رانتیر، تنها درصد بسیار کمی از نیروی کار درگیر تولید رانت هستند و بنابراین اکثر افراد جامعه دریافت کننده و توزیع کننده ی رانت می باشند.
دولت رانتیر، دریافت کننده ی اصلی رانت خارجی است و در هزینه کردن آن نقش اساسی ایفا می کند.
با توجه به ویژگی های فوق، اکثر کشورهای تولیدکننده و صادرکننده ی نفت را می توان دولت های رانتیر نامید، چون رانت خارجی در این کشورها مستقیما به خزانهی دولت سرازیر می شود و سهم آن در درآمدهای دولت بیش از 42 درصد می باشد.
دولت رانتیر، به عنوان دولت های مداخله گر در اقتصاد داخلی مطرح هستند و از دو طریق عمده در اقتصاد مداخله می نمایند:
هزینه کردن مقادیر عظیمی از درآمدهای خودشان در تولید ناخالص داخلی.
سرمایه گذاری در بخش های مختلف اقتصادی که این دولت ها را به عنوان مهمترین سرمایه گذار در اقتصاد مطرح کرده است.

مطلب مشابه :  نظریه ها و سیستم های مدیریت، مشارکت در تصمیم گیری، مطالعات انجام شده

3-4-3-3 رانتریسم
رانتریسم اصولا به شیوهی رفتار و حکومت دولت رانتیر اطلاق می گردد. این شیوهی خاص سیاست و حکومت دارای دو مشخصهی عمده است. نخست اینکه رانت در کنترل نخبگان حاکم است و دوم این که نخبگان حاکم از این رانت برای جلب همکاری و کنترل جامعه استفاده می کنند تا در نتیجه ثبات سیاسی دولت را حفظ کنند.