شکل گیری هویت ملی

دانلود پایان نامه

فرایند شکل گیری میدان تولید ادبی بیانگر آن است که مراحل اولیه این فرایند از حاکمیت اصل رتبه بندی وابسته آغاز می گردد و بتدریج با پیشرفت مدرنیته اصل رتبه بندی مستقل حاکمیت میدان را در اختیار می گیرد. به بیان دیگر روح تمایز آرام آرام در جسم میدان حلول می کند و مرزهای آنرا از تاریکی به روشنائی می آورد. متعاقب این قاعده شگفت آور نیست که سر آغاز داستان نویسی در ایران با پیدایش دو گونه ادبی رمان تاریخی و رمان اجتماعی همراه بوده باشد، دو گونه ای که با اصل رتبه بندی وابسته همخوانی داشته و مخاطبان خود را در بیرون میدان ادبی جستجو می کنند. در توضیح این قضیه باید گفت رمان نویسی تاریخی و اجتماعی ایران با تکوین طبقه متوسط ترادف داشته است و به نوعی انعکاس نیازهای این طبقه نو ظهور را در آنها می توان مشاهده نمود، چنانچه رمان تاریخی بیشتر با احوالات قشرهای فوقانی طبقه متوسط سازگار بود و رمان اجتماعی با مسائل مبتلابه قشر تحتانی. بدین ترتیب ضمن وجود نا همگنی بین رمان تاریخی و رمان اجتماعی اولیه، هر دو آنها بیانگر خواست های طبقه متوسط هستند (عابدینی، 369 : 44). در حقیقت این دو گونه ادبی موفق شدند مخاطبان خود را در بخشهای مختلف اجتماعی دست و پا کنند. این سرگذشت مبین تولید کنندگانی است که جهت گیری شان در خلق آثار ادبی نه به تولید کنندگان دیگر بلکه به مصرف کنندگان معطوف بوده است. آشکار است که این قضیه صرفأ در مورد میدان تولید ادبی ایران و تاریخچه شکل گیری آن مصداق ندارد بلکه به لحاظ جهانی بودن فرایند مدرنیته، تکوین میدان تولید ادبی در سراسر جهان تقریبأ از مراحل مزبور عبور کرده است. مطالعات مختلف در باره پیدایش رمان و تاریخچه شکل گیری آن در کشورهای اروپائی و آسیائی مؤید این معنی است. بعنوان نمونه مطالعه جغرافی گرایانه فرانکومورتی درباره اطلس رمانهای اروپائی بین سالهای 1800-1900 میلادی به نقشه های مختلفی می انجامد که در آنها سیر ترجمه و تألیف رمان تعقیب گردیده است. مهمترین آموزه ای که از این مطالعه حاصل می گردد این است که کشورهای مختلف متناسب با جایگاه خود در مدرنیته به رمان دست یافته اند، چنانچه انگلستان و فرانسه به لحاظ بیشترین برخورداری از نهادهای مدرن پیش از دیگران با ظهور رمان مواجه بوده اند و با دور شدن از این مراکز پیدایش رمان نیز به تعویق می افتد(Moretti, 1998). فارغ از این نکته، سیر ظهور و افول ژانرهای داخلی گونه ادبی رمان نیز با مراحل شکل گیری میدان تولید ادبی و حاکمیت اصول وابسته و مستقل در آن توازی دارد. بعبارت دیگر تقریبأ در همه جای جهان آغاز رمان نویسی در قالبهای پر مخاطب صورت گرفته است و رمان های تاریخی و اجتماعی قرن نوزدهم، به بهترین وجه، تبعیت میدان از اصل وابسته در تولید ادبی را بیان می کنند.
در عرصه رمان تاریخی با این اعتبار تولد رمان نویسانی چون سروالتراسکات (1771-1832) در انگلستان و الکساندردومای پدر (1771-1832) در فرانسه توجیه می پذیرد. هر دو این نویسندگان در مراکز رمان نویسی آن روزگاران زندگی می کردند و با نگارش رمانهای خود هویت تاریخی مردم انگلستان و فرانسه را شکل دادند. نکته جالب این است که رمانهای تاریخی اسکات و بخصوص دوما مورد پسند ایرانیان بودند، زیرا موج ترجمه این قبیل رمان ها با ترجمه رمان آیوانهو اثر اسکات و رمانهای سه تفنگدار ، کنت مونت کریستو ، لوئی چهاردهم و قرن و عصرش، لارن مارگو، لورد هوپ ، ماد مازل مارگریت گوتیه، شوالیه دارمان تال وسرگذشت هنری چهارم از آثار دوما ایران را فراگرفت. این ترجمه ها که غالبأ به دستور درباریان قاجار صورت گرفته بودند و به لحاظ تاریخی نسبت به پیدایش رمان تاریخی در ایران تقدم داشتند، با آموزش اصول رمان نویسی زمینه ظهور این گونه ادبی را بیش از پیش فراهم نمودند. بدین ترتیب با فرو نشستن موج ترجمه، موج رمان نویسی تاریخی با پیشگامی نویسنده ای بنام محمد باقر میرزا کرمانشاهی مشهور به خسروی (1226- 1298) از نوادگان فتحعلی شاه قاجار و صاحب شمس و طغرا بعنوان اولین رمان تاریخی سر برآورد (غلام، 1381 : 216). آمد و شد این موجها بیش از هر چیز نشانگر چگونگی شکل گیری میدان تولید ادبی و توازی آن با پیشرفت فرایند مدرنیته در ایران می باشند، با این تکمله که تاریخ جهانی رمان را در آینه میدان تولید ادبی ایران میتوان مشاهده نمود. به هر روی آشنائی هرچه بیشتر با سرگذشت شکل گیری قطب تولید گسترده به معرفی رمان نویسان و رمانهای تاریخی شان نیازمند است. بنا بر این ضمن انجام این کار سعی می شود جایگاه نویسندگان در میدان قدرت و اهداف نگارشی شان بازگو گردد.
محمد باقر میرزا خسروی از خانواده ای اشرافی بود و با سه نسل به فتحعلی شاه قاجار متصل می شد. شمس و طغرا نخستین رمان تاریخی به همت او در سال 1287-88 انتشار یافت. این رمان به تأسی از رمانهای چند جلدی دوما در سه جلد فراهم آمده بود که حوادث تاریخی دوره ایلخانان مغول را دربر می گرفت. کتاب همچنین یک مقدمه داشت که نویسنده در آن ضمن بیان نتایج تاریخی به منافع رمان خود برای مردم اشاره کرده بود (غلام، 1381: 219).
شیخ موسی دستجردی معروف به نثری همدانی (1260- 1332) ریاست اداره معارف شهرستان های مختلف در دستگاه رضا شاه را برعهده داشت. او پس از نگارش رمان سه جلدی تاریخ غیرت یا عشق و سلطنت یا فتوحات کوروش کبیر آنرا با نفقه امیر نظام در همدان به سال 1296 به چاپ رساند. در مقدمه این کتاب نیز آمده است که نویسنده می خواسته رمانی بنویسد که برای عموم هموطنان مفید باشد(همان، ص 265).
محمد حسن خان شیرازی نصره الوزاه متخلص به بدیع (1251- 1316) که سرکنسول ایران در بغداد و بیروت از سالهای 1300 به بعد بود. وی داستان باستان یا سرگذشت کوروش را به سال 1299 مطبعه تمدن تهران چاپ کرد. او نیز در مقدمه کتاب متذکر می شود که باید از طریق نوشتن داستان یا قصه تاریخی حیات ملی را برانگیخت و نکات اخلاقی و اجتماعی را در ضمن افسانه های شیرین به هموطنان گوشزد کرد. رمان دیگر او شمس الدین و قمر نام دارد که به لحاظ اهمیت همردیف داستان باستان نیست.
عبد الحسین صنعتی زاده کرمانی (1274- 1352) تاجری متمول بود.همانند الکساندر دوما به پرکاری شهرت داشت. همین پرکاری موجبات شک و شبهه هائی را درباره انتساب بعضی از آثار دیگران به او را فراهم می آورد که یادآور شک و شبهه های مربوط به الکساندر دوما و کارگاه رمان نویسی این نویسنده نامدار فرانسوی است. از جمله رمان های تاریخی صنعتی زاده میتوان به دام گستران یا انتقام خواهان مزدک (1300)، داستان مانی نقاش (1305)، سلحشور (1312)، سیاه پوشان یا داستان ابومسلم (1323) و نادر فاتح دهلی (1335) اشاره نمود (همان: 345).
حیدر علی کمالی (1248- 1315) نویسنده دیگری بود که در دوره های نهم و دهم مجلس شورای ملی با حمایت رضا شاه به وکالت دست پیدا کرد. افسانه تاریخی لازیکا درباره خسرو انوشیروان ساسانی از شمار رمانهای تاریخی این نویسنده است که در سال 1309 انتشار یافت. رمان مظالم ترکان خاتون نیز از همین نویسنده می باشد(همان: 396).
علی شیرازپور پرتو معروف به شین. پرتو (1286- 1376) کارمند عالی رتبه وزارت امور خارجه و مدتی نیز عهده دار سفارت ایران در هند بود. او نیز همانند صنعتی زاده در نویسندگی پرکاری را شیوه خود کرده بود، چنانچه آثار متعددی از وی به جا مانده است که بیشتر در قالب رمانهای تاریخی و اجتماعی قرار می گیرند. این نویسنده رمان تاریخی پهلوان زند را درباره زندگی لطفعلی خان زند در سال 1312 نوشت و بعدها رمان دیگری به نام قهرمان ایرانشهر را در سال 1332 منتشر نمود (همان: 417).
حسینقلی میرزا عماد السلطنه سالور(1294- 1368) از شاهزادگان قاجار بود. مهمترین رمان تاریخی او جفت پاک نام دارد. سالور این رمان را به سال 1311 به چاپ رساند. همچنین نویسنده بر این رمان مقدمه ای نوشت که در آن به بیان اهداف آموزشی خود پرداخت( آرین پور، 1382: 233).
علی اصغر رحیم زاده صفوی (1273- 1338) روزنامه نگار پرشوری بود که رمان تاریخی داستان شهر بانو درباره دوران پادشاهی یزدگرد سوم ساسانی را در سال 1310 نوشت. این رمان یک مقدمه داشت که در آن نویسنده هدف خود را از نگارش آن نشر و تعمیم نکات تاریخی بیان کرده بود (همان: 236).
زین الدین مؤتمن(1293- 1368) به خاندان معروف فتحعلی خان صبا تعلق داشت. در سال 1317 به انتشار رمان آشیانه عقاب درباره حسن صباح و فدائیان اسماعیلی دست زد و سالها بعد جایزه سلطنتی بهترین کار تحقیقاتی را بخاطر نگارش شعر و ادب فارسی از آن خود کرد.
حبیب یغمائی (1280- 1363) بنیانگذار مجله ادبی یغما و مدیر مجله آموزش و پرورش بود. یغمائی داستان تاریخی دخمه ارغون مربوط به روزگاران حاکمیت مغولان بر ایران را در سال 1314 منتشر نمود که در موخره آن به اغراض آموزشی نویسنده اشاره شده است.
زین العابدین رهنما (1280- 1363) روزگاری عهده دار وزارت کشور بود و پس از آن به معاونت نخست وزیری رسید. رهنما رمان تاریخی پیامبر را درسه جلد با عناوین از تولد تا بعثت، از بعثت تا هجرت ،از هجرت تا رحلت به رشته تحریر در آورد و آنرا به سال 1316 به چاپ رساند.
از رمان نویسان دیگری که بیشتر فعالیت ادبی شان معطوف به دوره بیست ساله بوده است میتوان به این نویسندگان اشاره کرد: حسین مسرور(1267- 1347) با رمان محمود افغان در راه اصفهان یا داستان های تاریخی محمود افغان (1300)، علی اصغر شریف با رمان خونبهای ایران یا عشق و شکیبائی (1305)، گریگور یقیکیان با رمان صابره (1305)، محمد حسین رکن زاده آدمیت (1277- 1352) با رمان دلیران تنگستانی (1310)، علی محمد آزاد همدانی (1260- 1324) با رمان عشق و ادب (1313)، محمد رضا خلیلی با رمان بانوی زندانی یا شراره های عشق میهن (1318). در سالهای بعد نیز نگارش رمانهای تاریخی ادامه یافت و رمانهایی مانند: در راه نجات میهن (1321) اثر علی جلالی، عشق و پادشاهی (1325) اثر اقبال یغمائی، عباس میرزا (1326) اثر ناصر نجمی ، ده نفر قزلباش (1327) اثر حسین سخنیار مسرور، بابک و افشین (1327) اثر عبد الرحیم همایون فرخ، شراره های خاموش شده (1327) اثر ناصر الدین شاه حسینی، محمود و ایاز (1330) اثر ابوالفضل یکانفر، شبهای بغداد (1331) اثر لطف الله طرقی و قران (1332) اثر حسین سخنیار مسرور به بازار رمان عرضه گردید.
مجموع این اطلاعات درباره وضعیت رمان نویسی تاریخی از بدو پیدایش آن تا سال 1332 بیانگر این واقعیت می باشد که قطب تولید گسترده میدان تولید ادبی با سرعت هر چه بیشتر در حال شکل گیری است و دوره بیست ساله سلطنت رضا شاه مصادف با شکوفائی این قطب می باشد. به هر روی “این دوره پر رونق ترین دوره رمان تاریخی نویسی به شمار می آید” (غلام، 1381: 170). تولد بیش از چهارده رمان نویس و تألیف بیش از هفده رمان تاریخی دلالت بر این شکوفائی دارد. همچنین منشاء خانوادگی بیشتر رمان نویسان تاریخی و یا مشاغل مهم دولتی آنها نشانگر جایگاه ارجمند این گروه از نویسندگان در میدان قدرت می باشد، چنانچه منش اشراف مآبانه مهمترین خصوصیت این رمان نویسان بحساب می آید (عابدینی، 1369: 30). در این دوره همچنان مرسوم بوده است که نویسنگان اهداف خود از نگارش کتاب و روش کار و منابع مطالعه شان را در یک مقدمه نسبتأ مفصل بیان نمایند. اهداف آموزشی ابراز شده در این مقدمه ها بیانگر بازاری است که تولیدات ادبی معطوف به آن می باشند. ضمن آنکه اشاره به تقاضای اشخاص به منزله سفارشی قلمداد می گردد که جان مایه ادبیات وابسته در قطب تولید گسترده شمرده می شود. نکته دیگر آنکه موضوع بیشتر این رمانها را تاریخ ایران باستان تشکیل می دهد. در حقیقت نویسندگان به انگیزه “بر انگیختن احساسات میهن پرستانه” به کنکاش نقاطی از تاریخ روی آوردند که مایه های غرور ملی در آنها نهفته بود(سپهران، 1381: 30). ایران باستان و بخصوص عصر پادشاهی سلسله های هخامنشیان و ساسانیان این فرصت را ایجاد نمود که نویسندگان رمانهای تاریخی، به مقتضای اقدامات مدرنیستی رضا شاه در تشکیل دولت مدرن، به موضوعی دست پیدا کنند که با دخالت خیالات خود می توانستند از آن خمیر مایه ملت را فراهم نمایند. ایدئولوژی ناسیونالیسم نیز این جریان را تقویت می کرد. به هر حال توازی پیدایش رمان تاریخی از یکسوی و پیدایش دولت- ملت از سوی دیگر، بر نظریه فرانکو مورتی درباره ایران مهر تایید می گذارد(همان: 19). موافق با این نظریه موج های پیدایش رمان تاریخی در سطح اروپا با موج های ظهور دولت- ملت در این قاره همخوانی دارند. در ایران نیز این توازی بسیار معنی دار است، حتی اگر رمان تاریخی به منزله تجلیگاه نهاد دولت- ملت قلمداد نگردد. زیرا در ایران، همانند اروپای قرن نوزدهم، پس از جنگهای مغلوبه با روسیه تزاری است که برای نخستین بار فکر تشکیل ارتش مدرن بصورت جدی مطرح می شود و سرانجام پس از سالها ارتش مدرن به سرکردگی رضاشاه تأسیس می گردد، ارتشی که از سربازگیری عمومی تغذیه می کند، یعنی ارتش با همه مردم تماس پیدا می نماید. از رهگذر این پیوند، مردم با جنگ مواجهه پیدا می کنند و جنگهای ملی – میهنی به راه می افتد. بیداری ناسیونالیسم و حس ملی گرایی نتیجه این جنگ ها ست. رمان تاریخی نیز قالبی را فراهم می کند که مایه های تقویت روح ملی با مراجعه به خاطرات جمعی در آن قوام می گیرد و به حس ملیت پاسخ داده می شود. با همین رویکرد بود که لوکاچ شکل رمان تاریخی و پیدایش آنرا با ارجاع به جنگهای ناپلئون در قرن نوزدهم تبیین نمود (Lukacs, 1981) در حقیقت موضوع بازتاب هنری اعصار گذشته در واپسین سالهای روشنگری بعنوان مسئله اساسی ادبیات مطرح گردید، زیرا “جنگهای ناپلئون در هر نقطه ای که به پا شد، موج احساسات ملی و مقاومت مردمی در برابر غلبه بر فتوحات ناپلئون را برمی انگیخت” (لوکاچ، 1370: 137). آنچه به انسجام ملت در این سالها کمک کرد تاریخ مشترکی بود که به آحاد مردم هویت واحد می بخشید. رمان تاریخی با یادآوری عظمت از دست رفته و دردهای مشترک این تاریخ ملی را بازسازی نمود و به شکل گیری هویت ملی یاری رسانید. در مورد ایران نیز تجربه جنگهای متعدد با روسیه و شکست های سنگین بعدی به موجی از مخالفت و مقاومت مردمی انجامید، تا آنجا که نخستین نطفه های ملی گرایی بسیار پیشتر از اقدامات ناسیونالیستی رضا شاه در تشکیل ارتش مدرن بسته شد. همزمان با این اقدامات پیدایش رمان تاریخی نیز به وقوع پیوست، رمانی که می توانست آموزه های خشک تاریخی را در جهت تکوین هویت ملی باز کاوی کند و آنها را به مقتضای فهم مردم باز نویسی نماید. بدین ترتیب شرایط تاریخی و اجتماعی ایران توان تبیین چگونگی پیدایش رمان تاریخی را دارد و این بر خلاف نظر تاریخ نگارانی است که معتقدند “رمان نویسان ایرانی تنها از طریق خواندن و لذت بردن از رمانهای خارجی به هوس رمان نویسی افتاده بودند” (آرین پور- الف، 1372: 238). در واقع بر اساس نظریه لوکاچ جنگهای مغلوبه ایران و روس به خیزش حس ملی گرایی ایرانیان و ظهور شکل رمان تاریخی در ایران انجامید، ضمن آنکه پیدایش این شکل ادبی با بر آمدن نهاد دولت – ملت بر اساس نظریه مورتی همراه بوده است. آشکار است که نظریه های یاد شده به هیچ روی با وابسته بودن این شکل ادبی به عوامل بیرونی مغایرت ندارند، بلکه پیوندهای پنهان رمان تاریخی و جنبش ملی گرائی را نشان می دهند. این واقعیت مبین آن است که رمان تاریخی، دست کم به منظور تقویت روحیه ملی گرایی، می بایست با تولید انبوه همراه باشد تا بتواند با مردم بعنوان مخاطبان خود رابطه برقرار نماید.
همچنانکه در آغاز این مبحث یاد آوری گردید نشانه های صورت بندی میدان تولید ادبی در ایران با شکل گیری قطب تولید انبوه همراه بوده است، قطبی که تحت حاکمیت اصل رتبه بندی وابسته دلمشغول ادبیات مخاطب محور می باشد. با پیشرفت فرایند مدرنیته و تمایز هر چه بیشتر میدان تولید ادبی تقسیمات داخلی این قطب نیز آشکارتر می گردد، به گونه ای که نویسندگان بنا بر جایگاه خود در میدان قدرت و ترکیب سرمایه هایشان به جانب ادبیات مورد پسند خواص و یا ادبیات مورد پسند عوام جذب می شوند. بدین ترتیب در زیر میدان تولید انبوه که به ادبیات متعهد تعلق دارد، بر اساس نوع مخاطب می توان به منازعه بین ادبیات اشرافی وادبیات عامه پسند دست یافت(Bourdieu, 1993: 42). البته شدت این منازعه به اندازه ای نیست که انسجام قطب تولید گسترده در مقابل قطب تولید محدود را تحدید نماید، بلکه منازعه ادبیات خواص و ادبیات عوام بیشتر نوعی رقابت بین اشکال ادبی پرفروش می باشد. بدین ترتیب پیدایش رمان اجتماعی و جدائی آن از رمان تاریخی با توجه به نوع مخاطبان هر کدام از این اشکال رمانی در تاریخ میدان تولید ادبی ایران توجیه می پذیرد، چرا که رمان اجتماعی مخاطبان خود را بیشتر در اقشار تحتانی طبقه متوسط دست و پا می کند، در حالیکه جهت گیری رمان تاریخی بیشتر معطوف به اقشار فوقانی این طبقه است. در بخش گذشته وضعیت رمان تاریخی را با توجه به تاریخچه تکوین این شکل رمانی در ایران تشریح گردید. اینک به منظور در اختیار داشتن شمای روشن تری از نقشه قطب تولید انبوه به وضعیت رمان اجتماعی پرداخته می شود. کیفیت تکوین این قطب نیز با توجه به جایگاه رمان نویسان اجتماعی در میدان قدرت و اهداف نگارشی و موضوعات برگزیده شان قابل بررسی است. بنابراین سیر تکوینی رمان نویسی اجتماعی با تأکید بر دوره بیست ساله به قرار زیر می باشد:
مرتضی مشفق کاظمی(1281- 1356): تحصیل کرده حقوق و روزنامه نگاری بود که نخستین رمان اجتماعی را باعنوان تهران مخوف به سال 1304 در دو کتاب منتشر کرد. کتاب اول مشتمل بر چهار جلد و کتاب دوم بر دو جلد بود. این رمان جنبه های مخوف تهران دهه نخست قرن سیزدهم از جمله فساد اداری، فقر و اعتیاد و فحشاء را از طریق ماجرای عشقی فرخ و میهن نشان می داد(عابدینی، 1369: 36). در سالهای بعد کاظمی داستانهای گل پژمرده (1308) و اشک پر بها (1309) را مجددأ در باره مسائل اجتماعی روزگار خود به چاپخانه سپرد.
عباس خلیلی نواده حاج ملا علی از علمای بزرگ قرن سیزدهم هجری بود. بعدها به روزنامه نگاری روی آورد و با کمک سید ضیاء مدیر روزنامه بلدیه شد. از این نویسنده رمان های اجتماعی روزگار سیاه (1303)، انتقام (1304)، انسان (1304)، اسرار شب (1305)، به جا مانده است که موضوع اصلی آنها حول و حوش وضع ناگوار زنان، فقر، فحشاء و فساد می باشد. نکته شایان توجه این است که رمان روزگار سیاه از بین رمان های اجتماعی خلیلی با بیشترین استقبال از سوی مردم روبرو شد (آرین پور، 1372: 264).
یحیی دولت آبادی (1318- 1240): از تبار مشروطه خواهانی بود که به کارهای فرهنگی و تأسیس مدارس اشتغال داشت. بعدها به روزنامه نگاری روی آورد و سرانجام به نمایندگی مجلس در دوره پنجم دست یافت. رمان های اجتماعی شهر ناز را در سالهای جنگ جهانی اول نوشت و آنرا به تاریخ 1304 منتشر کرد. نویسنده در مقدمه خود بر این کتاب از واقعی بودن بعضی از شخصیت های داستان از جمله شهر ناز یاد می کند. حوادث این رمان همچنانکه از نام آن پیداست در پیرامون یک زن بنام شهر ناز دور می زند (همان: 274).
عبد الحسین صنعتی زاده کرمانی (1274- 1352): تاجری متمول بود و به پرکاری شهرت داشت. بجز رمان های تاریخی چندین جلد رمان اجتماعی نیز از وی باقی مانده است که از جمله آنان می توان به مجمع دیوانگان (1304)، رستم در قرن بیستم (1313)، عالم ابدی (1317) اشاره نمود. این رمان ها اگرچه حالت اتوپیایی دارند لیکن نویسنده اتوپیا را با مراجعه به واقعیت اجتماعی ساخته است. از این جهت میتوان آنها را در شمار رمانهای اجتماعی قید کرد. بعد از این آثار، نویسنده در سالهای بعد به نگارش دو رمان با عناوین فرشته صلح یا فتانه اصفهانی (1331)، چگونه میتوان متمول شد (؟) دست می زند.
علی شیرازپور پرتو معروف به شین. پرتو (1286- 1376) کارمند عالی رتبه وزارت امور خارجه و مدتی نیز عهده دار سفارت ایران در هند بود. این نویسنده پرکار علاوه بر رمانهای تاریخی به رمان نویسی اجتماعی نیز علاقه مند بود. رمانهای اجتماعی درگرو پول (1310)، کوعشق من(1313)، ویدا (1313) را در دوره نخست نویسندگی خود به چاپ رسانید. رمانهای اجتماعی کام شیر (1325)، بهای عشق (1325)، ژینوس (1325) و داستان ها (1329) محصول دوره دوم نویسندگی او می باشد. دوره سوم با رمانهای چشمه سیماب (1338)، بازی های هستی (1348)، بیگانه ای در بهشت (1352)، شکند جادو (1352)، داغ شقایق (1352)، قهرمان (1352)، سایه شیطان (1353)، خانه نمک (1353)، آخرین پیکار (1354)، بهامیدا (1354)، مهراب عشق (1354) مشخص می شود.
ربیع انصاری: نویسنده دیگری بود که در سالهای سلطنت رضا شاه قلم می زد. این نویسنده رمان اجتماعی جنایت بشر یا آدم فروشان قرن بیستم را در سال 1308نگارش نمود و در آن به شرح شور بختیهای زنان فاحشه پرداخت.
حسینقلی مستعان معروف به ح.م. حمید: نویسنده ای بود که خود را همچون ویکتورهوگو می دانست. او در مجله تهران مصور پاورقی می نوشت و خوانندگان بسیاری داشت. داستان ناز (1319) این نویسنده هرچند با انتقادات تند کسانی چون هدایت و خانلری مواجه گردید، اما استقبال مردم از آن مثال زدنی بود. موضوع اصلی این داستان رابطه عاشقانه ناز و پاکزاد و استفاده از این رابطه در جهت رفع اعتیاد جوان عاشق بود.

مطلب مشابه :  منابع و ماخذ پایان نامهبلوغ جنسی، اجتماعی شدن، فکر و اندیشه، برنامه آموزشی