صبر و انواع آن

برای صبر، انواعی ذکر شده است که در اینجا مهم­ترین آنها را ذکر می­نماییم. پیامبر گرامی اسلام در روایتی درباره صبر می­فرمایند: صبر بر سه قسم است: صبر در مصیبت، صبر بر طاعت و صبر از گناه ( کلینی،1363).

صبر بر مصیبت: یعنی پایداری در برابر حوادث تلخ و ناگوار و عدم برخورد انفعالی و ترک بیتابی. این نوع صبر، حفظ خود و استقامت و غلبه بر مشکلات بیرونی است که از طریق مقاومت در برابر مشکلات و استمرار در مقابله با آن به دست می­آید. درغیر اینصورت، انسان در برخورد با دشواری­ها دچار تشویش، ناامیدی، بی­تفاوتی و کاهش عزت­نفس می­شود؛ زیرا اگر انسان به سمت تقدیرگرایی پیش برود و خود را در حل مشکلات، مؤثر نداند، دست از تلاش برمی­دارد. انسان در صورتی می­تواند در برابر سختی­ها مقاومت کند که نگاه خود به سختی­ها را تغییر دهد و سختی را معادل بدی نداند، بلکه شکست را مقدمه­ی پیروزی خود در نظر بگیرد. سختی­ها اگر با صبر توأم باشد، نردبان ترقی است و موجب پختگی انسان می­شود. سختی­ها و دشواریها و مصائب زندگی، جزء اجتناب­ناپذیر زندگی و از سنتهای پروردگار می­باشد؛ چراکه خداوند متعال می­فرماید:« و قطعاً همه شما را با چیزی از ترس و گرسنگی، زیان مالی و جانی و آفات زراعت آزمایش می­کنیم و صابران را بشارت و مژده بده » (بقره، 155).

منظور از بلاء، بلاهای عمومی است که دلها را به وحشت می­اندازد، شکم­ها را گرسنه می­سازد، دارایی­ها را بر باد می­دهد و جانها را به خطر مرگ می­افکند، محصولات را آفت می­زند. با این وجود خداوند می­فرماید: «بشی­ء من . . .» یعنی «اندکی از»، گویا اشاره به این است که اگر بلا بیشتر و بزرگتر باشد، تاب و توان تحمل آن را نخواهید داشت. پس این از نهایت لطف و رحمت خداوند است که به شما تخفیف داده و بیش از این شما را به زحمت و مشقت نمی­اندازد. خداوند می­خواهد با این تأکیدها، ضرورت صبر را بیان نماید( حسین ثابت،1387).

 

صبر بر طاعت: یعنی شکیبایی در برابر مشکلاتی که در راه طاعت وجود دارد. یعنی اراده و وادار کردن خود به غلبه بر موانع درونی مثل تنبلی، بی­حوصلگی و در مقابل، ایجاد رغبت و لذت.

صبر بر معصیت: یعنی ایستادگی در برابر انگیزه­های نیرومند و محرک گناه. گناه، عمل خارج از عرف، شرع و هنجار است. زمانی که فرد میل به انجام کاری خارج از عرف یا شرع پیدا می­کند و از سوی دیگر، بازداری به حداقل می­رسد، یعنی نمی­تواند ارضاء را به تأخیر بیاندازد، مرتکب گناه می­شود. فرد پس از انجام گناه، احساس گناه و پشیمانی می­کند؛ یعنی خود را متهم و سرزنش می­کند و ارزیابی منفی نسبت به خود دارد. پس صبر در برابر گناه، به­معنای مبارزه با تمایلاتی است که موجب فروپاشی انسان و مانع رشد و در نتیجه منجر به تأخیر انداختن آنها و هدایت آن تمایلات می­گردد (حسین ثابت،1387).

بر اساس یک تقسیم­بندی دیگر صبر بر سه نوع است:

  • صبر عوام و توده مردم: این صبر عبارت است از خویشتن­داری از روی تظاهر به قوت نفس و اظهار ثبات و پایداری در آسیب­ها و حوادث ناگوار.
  • صبر زهٌاد و عبٌاد و اهل تقوا و ارباب قلم از جهت توقع ثواب آخرت.
  • صبر عارفان: صبر آنها برای این است که پاره­ای از آنان را در میان مردم از اختیار خاصی برخوردار ساخته و آنها را در کنار مردم از رهگذر ابتلائات، ویژگی بخشیده و در نتیجه مشمول نظر و لطف والای پروردگار هستند. این نوع صبر احتمالاً به عنوان«رضا» پیوند دارد و می­توان آن را رضا به قضای الهی نامید (شاهرودی،1389).