تشریح ساختار بانک مرکزی

پایان نامه

گفتار اول: معرفی بانک مرکزی

 

از آنجائی که بانک مرکزی بعنوان نقطه هدف در این تحقیق دارای تعاریف، وظایف و کارکردهای متعددی است، لذا تعیین حدود و ثغور آن به همراه بیان گذشته و وصف حال این نهاد می تواند کمک شایانی در نیل به اهداف پایان نامه داشته باشد. بنابراین مطالب معروضه را در قالب دو گفتار و شش بند تقسیم وتشریح می گردد.

 

 بند اول: شکل گیری بانک مرکزی

 

بانک مرکزی با تصویب قانون پولی و بانکی کشور مصوب 18 مردادماه 1339 شکل گرفت و در حال حاضر، ساختار آن به عنوان مسئول تنظیم و اجرای سیاست پولی و اعتباری بر اساس سیاست کلی اقتصادی کشور در قانون پولی و بانکی کشور مصوب سال 1351 شرح داه شده است. اینک که قصد داریم تا به مسئولیت بانک مرکزی بپردازیم لازم است ضمن شرح ارکان، وظایف و اهداف بانک مرکزی، قوانین و مقررات حاکم بر آن را نیز شرح دهیم.

 

بند دوم: وظایف بانک مرکزی

 

وظیفه اصلی بانک مرکزی حفظ ارزش پول، موازنه پرداخت ها و تسهیل مبادلات بازرگانی و کمک به رشد اقتصادی کشور است. بانک مرکزی دارای شخصیت حقوقی مستقل است و در مواردی که مقررات خاصی راجع به آن پیش بینی نشده باشد تابع قوانین و مقررات مربوطه به شرکت های سهامی خواهد بود[1]. بانک مرکزی جز در مواردی که قانون صریحاً مقرر کند مشمول قوانین و مقررات عمومی مربوط به وزارتخانه ها و شرکت های دولتی و وابسته به دولت است و همچنین مشمول مقررات قسمت بانک داری قانون پولی و بانکی نمی باشد[2]. مرکز اصلی بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران در تهران است و در صورت اقتضای مصالح کشور می توان با تصویب هیئت وزیران، آن را به محل دیگری منتقل نمود.

بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران به عنوان تنظیم کننده نظام پولی و اعتباری کشور موظف به انجام وظایف زیر می باشد:

الف) انتشار اسکناس و سکه های فلزی رایج در کشور طبق مقررات مربوطه.

ب) نظارت بر بانک ها و مؤسسات مالی اعتباری طبق مقررات مربوطه. این امر در قانون برنامه پنجم توسعه بطور کامل تر مورد تأکید قرار گرفته است. مطابق تبصره 1 ماده 96 قانون مذکور «ایجاد و ثبت نهادهای پولی و اعتباری از قبیل بانک ها، مؤسسات اعتباری، …… همچنین ثبت تغییرات در نهادهای مذکور فقط با اخذ مجوز از بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران امکان پذیر است»

ج) تنظیم مقررات مربوط به معاملات ارزی و تعهد یا تضمین پرداخت های ارزی با تصویب شورای پول و اعتبارو همچنین نظارت بر معاملات ارزی.

د) نظارت بر معاملات طلا و تنظیم مقررات مربوط به این معاملات با تصویب هیئت وزیران.

هـ) نظارت بر صدور و ورود پول رایج ایران و تنظیم مقررات مربوط به آن با تصویب شورای پول و اعتبار.

و) نگاهداری کلیه ذخائر ارزی و طلای کشور.

استقلال و شخصیت مجزای حقوقی بانک مرکزی از دولت با برخی از تکالیف تعریف شده برای آن تناسخ ندارد چرا که این تفکر وجود دارد که بانک مرکزی بانک دار دولت و زیر مجموعه آن محسوب می شود؛ البته نه تنها در ایران بلکه در سایر کشورها نیز حدود استقلال یا وابستگی بانک مرکزی و دولت به همدیگر بخاطر همین قبیل امور محل تردید است. به عنوان مثال برخی از این وظایف به شرح زیر است:

الف) نگهداری حساب های وزارتخانه ها و مؤسسات دولتی یا وابسته به دولت و شرکت های دولتی و شهرداری ها و همچنین مؤسسات مالی که بیش از نیمی از سرمایه آن ها متعلق به وزارتخانه ها و مؤسسات دولتی و یا شهرداری هاست و انجام کلیه عملیات های بانکی آن ها در خارج و داخل کشور.

ب) فروش و بازپرداخت اصل و بهره انواع اوراق قرضه دولتی و اسناد خزانه به عنوان عامل دولت و واگذاری این عاملیت به افراد و یا مؤسسات دیگر.

ج) نگاهداری وجوه ریالی صندوق بین المللی پول و بانک بین المللی ترمیم و توسعه و شرکت مالی بین المللی و مؤسسه بین المللی توسعه و مؤسسات مشابه.

د) انعقاد موافقت نامه پرداخت در اجرای قراردادهای پولی، مالی، بازرگانی وترانزیتی بین دولت و سایر کشورها.

البته در این تحقیق بطور مفصل نظریات مطرح راجع به وابستگی یا استقلال بانک مرکزی را در جای خود آورده و موضوع را به سبب اهمیت نتیجه آن در ماحصل تحقیق، در جای خود شرح و بسط خواهیم داد.

 

مطلب مشابه :  پایان نامه ارشد - روش پژوهش گروهی
بند سوم: اختیارات بانک مرکزی

 

هر چند ساختار و تشکیلات بانک مرکزی متفاوت با بانک های تجاری است، لیکن مواد 13 به بعد قانون پولی و بانکی کشورحاکی از آن است که اختیارات بانک مرکزی وجه تشابه زیادی با اختیارات سایر بانک ها (اعم از تجاری و تخصصی) دارد به نحوی که قاعده تجاری نبودن بانک مرکزی را با اشکال مواجه
می سازد. برخی از این موارد به شرح ذیل است:

الف) دادن وام و اعتبار به وزارتخانه ها و مؤسسات دولتی با مجوز قانونی.

ب) تضمین تعهدات دولت و وزارتخانه ها و مؤسسات دولتی با مجوز قانونی.

ج) دادن اعتبار و تضمین وام و اعتبارات اعطایی به شرکت های دولتی و شهرداری ها با اخذ تأمین کافی.

د) تنزیل محدود برات ها و اسناد بازرگانی کوتاه مدت بانک ها و دادن اعتبار به آن ها با اخذ تأمین کافی.

هـ) خرید و فروش اسناد خزانه و اوراق قرضه دولتی و اوراق قرضه صادر شده از طرف دولت های خارجی یا مؤسسات بین المللی معتبر.

و) خرید و فروش طلا و نقره.

ز) افتتاح و نگاهداری حساب جاری نزد بانک های خارج و یا نگاهداری حساب بانک های داخل و خارج نزد خود و انجام کلیه عملیات مجاز بانکی دیگر و تحصیل اعتبارات در داخل و خارج به حساب خود و یا به حساب بانک های داخل.

ح) تعیین نرخ رسمی تنزیل مجدد و بهره وام ها و نرخ بهره سپرده قانونی بانک ها، تعیین کارمزدهای بانکی تعیین مقررات افتتاح انواع حساب های بانکی، تعیین نوع و میزان جوایز و سایر امتیازات بانکی تعیین نحوه مصرف وجوه سپرده های پس انداز و… نزد بانک ها و بالاخره تعیین حداکثر سقف و مجموع وام ها و اعتبارات بانک ها به طورکلی یا در هر یک از رشته های مختلف.

 

گفتار دوم: ساختار بانک مرکزی

 

بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران دارای پنج رکن اصلی به شرح زیر می باشد که به برخی از آن ها که اهمیت بیشتری دارند را در ادامه شرح خواهیم داد.

  • مجمع عمومی.
  • شورای پول و اعتبار.
  • هیئت عامل.
  • هیئت نظارت اندوخته اسکناس.
  • هیئت نظار.

بند اول: مجمع عمومی

 

اعضای مجمع عمومی بانک مرکزی در ماده 17ق.پ.ب.ک تصریح گردیده لیکن بر اساس ماد ه 88 قانون برنامه پنجم توسعه، آخرین وضعیت و ترکیب اعضای مجمع عمومی بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران به شرح زیر اصلاح شده است:

  • رئیس جمهور (ریاست مجمع)
  • وزیر امور اقتصادی و دارایی
  • معاون برنامه ریزی و نظارت راهبردی رئیس جمهور
  • دو نفر از وزرا به انتخاب هیئت وزیران

 

مطلب مشابه :  چگونه با استرس رو به رو شویم؟

مهمترین وظایف مجمع عمومی بانک مرکزی مستند به قوانین و مقررات مربوطه به شرح زیر احصاء گردیده است[3].

  • رسیدگی و تصویب ترازنامه بانک مرکزی.
  • رسیدگی و اتخاذ تصمیم نهایی نسبت به گزارش های هیئت نظار.
  • رسیدگی و اتخاذ تصمیم درباره پیشنهاد تقسیم سود ویژه .
  • انتخاب اعضای هیئت نظار به پیشنهاد وزیر امور اقتصادی و دارایی.

جلسات مجمع عمومی بانک حداقل سالی یک مرتبه تا پایان تیرماه و نیز در موقع دیگر به نظر وزیر امور اقتصادی و دارایی یا به پیشنهاد رئیس کل بانک مرکزی به دعوت وزیر امور اقتصادی و دارایی تشکیل خواهد شد.[4]

بند دوم: شورای پول و اعتبار

 

شورای پول و اعتبار به ریاست رئیس کل بانک مرکزی و به منظور مطالعه و اتخاذ تصمیم درباره سیاست های کلی بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران و نظارت بر امور پولی و بانکی کشور تشکیل شده است. مطابق ماده 89 قانون برنامه پنجم توسعه، در ترکیب اعضای شورای پول و اعتبار تغییراتی حاصل شد که در ادامه بحث مرتبط با استقلال بانک مرکزی ترکیب جدید اعضای این شورا بیان می گردد.

شورای پول و اعتبار که از ارکان مهم بانک مرکزی است دارای وظایف متعددی است؛ از جمله این وظایف می توان به موارد زیر اشاره کرد.

  • رسیدگی و تصویب سازمان، بودجه و مقررات استخدامی و آئین نامه های داخلی بانک مرکزی.
  • رسیدگی و اظهار نظر نسبت به ترازنامه بانک مرکزی برای طرح در مجمع عمومی.
  • رسیدگی و تصویب آئین نامه های مذکور در قانون پولی و بانکی کشور.
  • اظهارنظر در مسائل بانکی و پولی و اعتباری کشور و همچنین اظهارنظر نسبت به لوایح مربوط به وام یا تضمین اعتبار و هر موضوع دیگری که از طرف دولت به شورا ارجاع می شود.
  • ارائه نظر مشورتی و توصیه به دولت در مسائل بانکی، پولی و اعتباری کشور که به نظر شورا در وضع اقتصادی کشور مؤثرخواهد بود.
  • اظهار نظر در باره هر موضوعی که از طرف رئیس کل بانک مرکزی درحدود قانون به شورا عرضه می گردد.

    شورا بر حسب دعوت رئیس کل بانک مرکزی یا تقاضای حداقل سه نفر از اعضاء تشکیل جلسه خواهد داد و مسائلی که رئیس کل بانک مرکزی یا اعضای متقاضی در نظر داشته باشند مطرح خواند نمود. جلسات شورا با حضور دو سوم مجموع اعضاء رسمیت خواهد یافت و نظرات و توصیه ها و تصمیمات شورا با اکثریت مطلق اعضای حاضر در جلسه رسمی معتبر است.[5]

شایان ذکر است شورای پول و اعتبار به همراه 26 شورای دیگر طی تصویب نامه شماره901/56061
24/4/1386 مصوب شورای عالی اداری، منحل یا در یکدیگر ادغام گردید لیکن درتاریخ 6/7/1387 برابر مصوبه مجمع تشخیص مصلحت نظام، شورای پول و اعتبار به همراه سایر شوراها با ساختار و وظایف قبلی مجدداً تشکیل و ادامه حیات نمود
.

[1] . مستفاد از بند (ج) ماده 10 قانون پولی و بانکی کشور مصوب 1351

. بند (د) ماده 10 قانون پولی و بانکی کشور مصوب 1351[2]

[3] . بند ج ماده 17 و ماده 25 ق.پ.ب.ک.

[4] . ماده 24 ق.پ.ب.ک.

[5] . ماده 18 قانون پولی و بانکی کشور مصوب 1351

 

 

دسته بندی : داغ ترین ها