مورد معامله

دانلود پایان نامه

معنای غرر عبارت است از تردّد در وجود مبیع، یا تردّد در امکان قبض آن، مانند پرنده درهوا، و بیع غرر عبارت است از تردّد و شک نسبت به حصول مبیع و عدم حصول آن بدون هیچ ترجیحی (احمد بن یحیی، 1287، صص 293 و 309).
برخی از فقها درباره ی بیع غرری چنین بیان داشته‏اند:
معامله‏ای که در آن خطر باشد، معاملهی غرری محسوب می‏شود و خطر هم عبارت است از احتمال ضرری که از نظر عقلا قابل اجتناب است، نه احتمال ضعیفی که عرف توجّهی به آن ندارد و احتمال مؤثر در تحقق بیع غرری از چند امر ناشی می‏شود:
1 ـ این احتمال، از عدم اعتماد و اطمینان به وجود مال و امثال آن ناشی می‏شود.
2 ـ این احتمال ضرر، از عدم وثوق به امکان تسلیم یا تسلّم و قبض مبیع به وجود می‏آید، اگر چه مبیع، معلوم الوجود است.
3 ـ این احتمال، ناشی از عدم اعتماد و اطمینان در مورد قابلیّت آن شی‏ء به جهت معاوضه در مقابل عوض‏است که درنتیجه ی جهل نسبت به مقداریا جنس یا وصف آن به وجود می‏آید؛ به عبارت دیگر، خطر عبارت است از عدم اطمینان طرفین معامله یا یکی از آن‏ها نسبت به این‏که آن‏چه که برای او حاصل می‏شود آیا قابلیّت این معاوضه را دارد یا خیر؟ یا این‏که شیئی که عوض قرار می‏گیرد آیا حاصل می‏شود یا خیر؟(مراغه‏ای،1297، ص 268).
برخی دیگر از فقها معتقدند که بیع غرری عبارت از این است که یکی از عوضین در خطر باشد، یعنی در شُرف نابودی، تباهی و تلف باشد(نراقی، 1245، ص 30).
محمد بن حمزهی طوسی، بیع غرری را اینطور تعریف کرده است:
غرر آن است که تحت ضابطه‏ای نباشد و یا مقدار دقیقِ قابل محاسبه نباشد، یا این‏که قبل از تسلیم از تلف آن ایمن نباشند( ابن حمزه، 1408، ص 245).
مرحوم صاحب جواهر در معنای غرر می‏نویسد: معنای اصطلاحی غرر از معنای لغوی آن دور نیفتاده، معنای فقهی آن این است که مبیع یا ثمن در بیع، و عوض یا معوض در هر معاملهی معاوضی در معرض خطر باشد. یعنی احتمال نابودی آن عرفاً و عادتاً مورد توجه باشد.
غرری که از آن نهی شده است؛ یعنی خطر ناشی از جهل به صفات و مقدار مبیع، نه مطلق خطر؛ زیرا در بیع کالای غایب ضرورتاً خطر حاصل می‏شود و حال آن که بیع کالای غایب جایز است و یا در بیع سردرختی و محصولات زراعتی، مادامی که چیده و درو نشده باشند، غالباً خطر وجود دارد، اما بیع آن‏ها صحیح و معتبر است. بنابراین، مراد از غرر، مطلق خطر نیست(نجفی، 198، ص 388).
مرحوم شیخ انصاری در ردّ کلام صاحب جواهر می‏گوید:
خطر ناشی از جهل به حصول مبیع به دست منتقل‏الیه، به مراتب مهم‏تر از جهل به صفات مبیع است؛ لذا وجهی ندارد که کلام اهل لغت را به خطر ناشی از جهل به صفات و مقدار مبیع برگردانیم. هم‏چنین مشهور است که فقهای امامیّه دو مثال معروف «ماهی در آب» و «پرنده در هوا» را برای مورد عجز از تسلیم مبیع، مطرح کرده‏اند، نه جایی که صفات و مقدار مبیع مجهول باشد(شیخ انصاری، 1367، ص 185).
مقایسه
آشکار است که بین کلام صاحب جواهر و صاحب قواعد (شهید اول) در تعریف اصطلاحی عقد غرری، تفاوت ماهوی و تنافی وجود دارد؛ زیرا صاحب جواهر غرر را ناشی از جهل به صفات می‏داند، در حالی که شهید اول غرر را ناشی از جهل به حصول می‏داند.
مرحوم شیخ انصاری در نتیجه‏گیری از بحث منشأ تحقق غرر و عقد غرری می‏فرماید:
کلیهی علما و فقها متفق‏اند که در معنای غرر، جهالت اخذ شده‏است، و جهل قدر جامع بین تفاسیر وارده در معنای غرر است،( برخی از علمای معاصر نیز غرر را مستلزم جهل دانسته‏اند؛ خواه جهل در اصل وجود مبیع باشد و خواه در حصول آن در صفات مبیع از حیث کمیّت و کیفیت(شیخ انصاری،1367، ص 5) بیان شد که بین اقوال فقها در منشأ تحقق غرر و جهل مؤثر در پیدایش عقد غرری، تنافی وجود دارد. شاید این عدم هماهنگی و اضطراب در کلمات آنان از معنای غرر ناشی شده باشد(نائینی ، 1290 ، ص 379)که سبب اختلاف در مصادیق و محدودهی غرر است.
نقد نظر شیخ انصاری: امام خمینی (ره) کلام شیخ انصاری را نقد کرده و میفرماید: کلمات شیخ و غیر او دربارهی غرر مضطرب است، بعضاً جازم‏اند بر این‏که غرر به معنای جهالت است، و در جای دیگر غرر را به معنای خطر یا اقدام بر عملی که ایمن از ضرر نیست آورده‏اند و حال آن‏که در هیچ یک از کتب لغوی، غرر را به معنای جهالت تعریف و تفسیر نکرده‏اند؛ زیرا عناوین ذکر شده و تعاریف آورده شده در کتب لغت ـ حتی غفلت ـ غیر از عنوان جهالت است و شگفتا از شیخ انصاری که بیان داشته است: و بالجمله، فالکُلّ متفقون علی اخذ الجهاله فی معنی الغرر …؛ یعنی این‏که همهی علما متفق‏اند که درمعنای غرر جهالت نهفته است (امام خمینی، 1368، ص 204).
بنابراین، در خصوص اصطلاح فقهی عقد غرری می‏توان گفت: عقدی است که وضعیت و شرایط انعقاد آن ـ که ناشی از جهل در اصل وجود مورد معامله (مبیع و ثمن) و یا جهل به صفات و یا شک و تردید نسبت به حصول آن است ـ موجد خطر مالی در معامله است.
«هریک از غره و غرور و غرر (بر حسب مورد) مستلزم جهل به واقع است؛ زیرا اگر شخص به آن عالم باشد، اقدام او منافی با غرر و فریب خوردگی است»(نائینی، 1290، ص 379).
با توجّه به معانی لغوی متعدد غرر وتعاریف اصطلاحی مختلفی که در خصوص غرر و عقد غرری بیان شده در حدّ نیاز، برخی از آن‏ها مطرح خواهد شد.
اختلاف در تعریف اصطلاحی غرر و عقد غرری به گونه‏ای است که بین برخی از تعاریف، تنافی آشکاری وجود دارد، مثل تعریف صاحب جواهر و تعریف شهید اول و امثال آن؛ لذا ما از مجموع تعاریف، چند تعریف مشترک را انتخاب نموده، و در پایان، تعریف مورد نظر خود را ـ که به نظر می‏رسد تعریف جامعی باشد ـ تبیین می‏کنیم.

مطلب مشابه :  تعلیم و تربیت اسلامی