پایان نامه درباره قرآن کریم، وجوه معنایی، نهج البلاغه، یاد داری

مشتقات مرتبط با موضوع مورد استفاده قرار می‌گیرد.
۳ـ ۵ وجوه
«حسنه» در قرآن، دارای وجوه معنایی است که برخی از آن‌ها بدین شرح است۱۷۷ :
۱ـ حسنه؛ یعنی پیروزی و غنیمت، (در مقابل سیئه به معنای کشتن و شکست دادن) قول خدای تعالی در سوره آل‏عمران ﴿إِنْ تَمْسَسْکُمْ حَسَنَهٌ تَسُؤْهُمْ وَ إِنْ تُصِبْکُمْ سَیِّئَهٌ یَفْرَحُوا بِها﴾۱۷۸ یعنی پیروزی و غنیمت در روز بدر، و مثل آن در سوره نساء ﴿وَ إِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَهٌ یَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَ إِنْ تُصِبْهُمْ سَیِّئَهٌ یَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِکَ﴾۱۷۹ وسوره توبه ﴿إِنْ تُصِبْکَ حَسَنَهٌ تَسُؤْهُمْ﴾۱۸۰
۲ـ حسنه؛ یعنی توحید، (در مقابل سیئه به معنای شرک) قول خدای تعالی در سوره نمل ﴿مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَهِ فَلَهُ خَیْرٌ مِنْها﴾۱۸۱ و نظیر آن در سوره های قصص و أنعام . در نهج البلاغه نقل شده که حضرت فرمودند: توحید این است که او را در وهم نیاوری، و توحید عملی یعنی کردار نیک فقط برای رضای خدا و انتظار ثواب اخروی از او، نه برای دلخواه خود و انباز وی.۱۸۲
۳ـ حسنه؛ یعنی زیادت باران، سرسبزی و خرمی و (وسعت)، (در مقابل سیئه به معنای خشکسالی و کمی باران و خیر) قول خدای تعالی در سوره اعراف ﴿فَإِذا جاءَتْهُمُ الْحَسَنَهُ قالُوا لَنا هذِه‏ وَ إِنْ تُصِبْهُمْ سَیِّئَهٌ یَطَّیَّرُوا بِمُوسى‏ وَ مَنْ مَعَهُ﴾۱۸۳ یعنی زیادت باران . و هم چنین سوره أعراف ﴿وَ بَلَوْناهُمْ بِالْحَسَناتِ وَ السَّیِّئاتِ لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ﴾۱۸۴ یعنی زیادت و کمی باران.
۴ـ حسنه؛ یعنی رحمت و عافیت، (در مقابل سیئه به معنای عذاب) مثل قول خدای تعالی درسوره رعد ﴿وَ یَسْتَعْجِلُونَکَ بِالسَّیِّئَهِ قَبْلَ الْحَسَنَهِ﴾۱۸۵ یعنی به عذاب قبل از رحمت، و نظیر آن در سوره نمل ﴿یا قَوْمِ لِمَ تَسْتَعْجِلُونَ بِالسَّیِّئَهِ قَبْلَ الْحَسَنَهِ﴾۱۸۶
۵ـ حسنه ؛ یعنی گذشت وگفتارشایسته، (در مقابل سیئه به معنای اذیت و سخن زشت). قول خدای تعالی در سوره قصص ﴿وَ یَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَهِ السَّیِّئَهَ﴾۱۸۷ یعنی با سخن شایسته و گذشت، سخن زشت و آزار را دفع می‌کنند. یا در سوره مومنون ﴿ادْفَعْ بِالَّتی‏ هِیَ أَحْسَنُ السَّیِّئَهَ﴾۱۸۸ و نظیر آن در سوره رعد و فصلت.
۳ـ ۶ سیاق
آن چه مهم و اساسی است، بررسی آیات در سیاق خود می‌باشد؛ یعنی در فهم یک آیه، به قبل و بعد آن نیز باید توجه کرد و آیه را صرف نظر از سیاق و محیط آن، نباید مورد فهم قرار داد.۱۸۹
در تعریف سیاق می‌توان گفت: «سیاق عبارت است از نشانه‌هایی که معنی لفظ مورد نظر را کشف کنند چه این نشانه‌ها، نشانه‌های لفظی باشند مانند: کلماتی که با لفظ مورد نظر، کلام واحدی را با اجزای به هم پیوسته و مرتبط به یکدیگر تشکیل می‌دهند و چه این نشانه‌ها، قراین حالیه‌ای باشند که کلام را در بر گرفته و بر معنای خاصی دلالت دارند.»۱۹۰ سیاق، نوعی ویژگی برای واژگان یا عبارت و یا یک سخن است که بر اثر همراه بودن آن ها با کلمه‌ها و جمله‌های دیگر به وجود می‌آید. ۱۹۱
۳ـ ۶ـ ۱ سیاق در آیات قرآن کریم
در این مجال، تعدادی از آیات مربوط به حوزه «حسنه» که با در نظر گرفتن سیاق، معنایی متفاوت از تبادر اولیه، از آن بدست می‌آید از نظر می‌گذرد.
۳ـ ۶ـ ۱ـ ۱ حسنه در معنای فتح، پیروزی و غنیمت
﴿أَیْنَما تَکُونُوا یُدْرِکْکُمُ الْمَوْتُ وَ لَوْ کُنْتُمْ فی‏ بُرُوجٍ مُشَیَّدَهٍ وَ إِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَهٌ یَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَ إِنْ تُصِبْهُمْ سَیِّئَهٌ یَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِکَ قُلْ کُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَما لِهؤُلاءِ الْقَوْمِ لا یَکادُونَ یَفْقَهُونَ حَدیثاً﴾۱۹۲
آیه شریفه به سیاقى که دارد شهادت مى‏دهد بر این که مراد از حسنه و سیئه چیزهایى است که مى‏توان آن را به خداى تعالى نسبت داد و مسلمانان مورد بحث نیز خودشان یکى از آن دو یعنى” حسنه” را به خداى تعالى و دیگرى را که “سیئه” است، به رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم نسبت داده‏اند، پس معلوم مى‏شود منظور از حسنه و سیئه اعمال خوب و بد نیست، بلکه حوادث و پیشامدهاى خوب و بدى است که این مسلمانان در اثر بعثت رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم و ترفیع پایه‏هاى دین و نشر دادن دعوت و آوازه آن به وسیله جهاد با آن روبرو شدند، به عبارتى روشن‏تر منظور از حسنه، فتح و فیروزى و غنیمت است (در صورتى که در جنگ‏ها بر دشمن غالب آیند) و کشته شدن و مجروح گشتن و گرفتار و اسیر شدن است (در صورتى که شکست بخورند) و اگر سیئه‏ها را به رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم نسبت مى‏دادند از باب تطیر (فال بد زدن) بوده است . به همین جهت خداى تعالى به آن جناب دستور داد چنین پاسخشان دهد: ﴿ کُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ﴾، (به ایشان بگو سرنوشت ‏ها چه خوب و چه بد آن از ناحیه خداى تعالى است.)۱۹۳
مثال دیگر سوره مبارکه توبه: ﴿إِنْ تُصِبْکَ حَسَنَهٌ تَسُؤْهُمْ وَ إِنْ تُصِبْکَ مُصِیبَهٌ یَقُولُوا قَدْ أَخَذْنا أَمْرَنا مِنْ قَبْلُ﴾۱۹۴ منظور از ” حسنه” و ” مصیبه” به قرینه سیاق، آثار نیک و خسارت‌ هایى است که جنگ به بار مى‏آورد، از قبیل فتح و فیروزى، غنیمت‏هاى مالى و اسیران از یک طرف، و کشته شدن و زخم برداشتن و شکست از طرف دیگر.۱۹۵
آیه بعدی:
﴿قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنا إِلاَّ إِحْدَى الْحُسْنَیَیْنِ وَ نَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِکُمْ أَنْ یُصیبَکُمُ اللَّهُ بِعَذابٍ مِنْ عِنْدِهِ أَوْ بِأَیْدینا فَتَرَبَّصُوا إِنَّا مَعَکُمْ مُتَرَبِّصُونَ﴾۱۹۶
مقصود از (حسنیین) حسنه و مصیبت است به دلالت این‌ که در آیه اول حکایت مى‏کرد که منافقین از این‌ که به رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم خیرى برسد ناراحت مى‏شدند، و از این‌ که به آن جناب شر و مصیبت برسد خوشحال مى‏گردیدند، و مى‏گفتند خوب شد ما قبلا حواسمان را جمع کرده بودیم، و خود را دچار این ناملایمات نساختیم. چون از این کلام بر مى‏آید که منافقین در حال انتظار بودند که ببینند بر سر مسلمانان چه مى‏آید، آیا شکست مى‏خورند و یا پیروز مى‏شوند پس معلوم مى‏شود ﴿إِحْدَى الْحُسْنَیَیْنِ﴾ در آیه یکى از آن دو پیش آمد است که منافقان در انتظارش بودند.۱۹۷
چه طور قرآن کریم مصیبت را حسنه خوانده و آن را با حسنه «حسنیین» نامیده است؟
در جواب مى‏گوییم: از نظر دینى حسنه و مصیبت هر دو حسنه‏اند، چون اگر حسنه، حسنه است براى این است که پیروزى و غنیمت در دنیا و اجر عظیم در آخرت است و اگر مصیبت حسنه است آن ‌هم براى این است که شکست خوردن و کشته شدن و هر رنج و محنت دیگرى که به انسان برسد مورد رضاى خدا و باعث اجرى ابدى و سرمدى است، پس هر دو حسنه‏اند.۱۹۸
۳ـ ۶ـ ۱ـ ۲ حسنه در معنای توحید
﴿مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَهِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها وَ مَنْ جاءَ بِالسَّیِّئَهِ فَلا یُجْزى‏ إِلاَّ مِثْلَها وَ هُمْ لا یُظْلَمُونَ﴾۱۹۹
حسن گوید: منظور از «حسنه» توحید و منظور از «سیئه» شرک است. بیشتر مفسران نیز بر همین عقیده‏اند. طبق این معنى اصل نیکی‌ها توحید و اصل بدی‌ها شرک است.۲۰۰
آیه بعدی:
﴿مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَهِ فَلَهُ خَیْرٌ مِنْها وَ هُمْ مِنْ فَزَعٍ یَوْمَئِذٍ آمِنُونَ﴾۲۰۱
کسانى که کارهاى خود را به یگانه پرستى و اخلاص آرایش بخشند، خیر و فایده آن را در آخرت مى‏یابند. یعنى در آخرت پاداش و ایمنى از کیفر به آن ها داده می‌شود.
حسن و عکرمه و ابن جریح مى‏گویند: خیر در این‌ جا اسم است و نظر به این ‌که حسنه به‌ معنى ایمان و ﴿لا اله الا اللَّه﴾ است هیچ چیزى بهتر از آن نیست. نخعى قسم می‌خورد که مقصود از «حسنه» گفتن ﴿لا اله الا اللَّه﴾ است. اما گروهى معتقدند که «خیر» در این‌ جا صفت تفضیل است. یعنى: بهتر! بنا براین مقصود این است که هر کس عمل پسندیده‏اى انجام دهد، ده برابر به او پاداش داده مى‏شود و پاداش او بهتر از عمل اوست. برخى گفته‏اند: پاداش از این لحاظ بهتر است که فعل خداست ولى حسنه فعل انسان است.۲۰۲
از امام باقر علیه السلام نقل شده است که ابو عبد اللَّه جدلى بر على علیه السلام وارد گردید. حضرت فرمود: می‌خواهى در باره سخن خداوند: ﴿مَنْ جاءَ بِالسَّیِّئَهِ … تَعْمَلُونَ﴾ تو را خبر دهم؟ عرض کرد: آرى فدایت شوم. فرمود: حسنه، دوستى ما اهل بیت و سیئه دشمنى ماست.۲۰۳
۳ـ ۶ـ ۱ـ ۳ حسنه در معنای فراخی، خرمی و نعمت
﴿فَإِذا جاءَتْهُمُ الْحَسَنَهُ قالُوا لَنا هذِه‏ وَ إِنْ تُصِبْهُمْ سَیِّئَهٌ یَطَّیَّرُوا بِمُوسى‏ وَ مَنْ مَعَهُ أَلا إِنَّما طائِرُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ وَ لکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لا یَعْلَمُونَ﴾۲۰۴
پس وقتى آمد ایشان را نیکوئى و فراخى و ارزانى، مى‏گفتند براى ماست این فراخى و ارزانى و ما مستحق آنیم یا به طریق عادت زمان این به ما رسیده، و اگر مى‏رسید به ایشان بدى مثل قحط و بلا و سختى، تفأل مى‏زدند به موسى و تابعین او از مؤمنان، مى‏گفتند این رنج و محنت به شآمت ایشان به ما رسیده‏است.۲۰۵
از ظواهر امر بر مى‏آید که قوم فرعون وقتى پس از قحط سالى به سال خوشى مى‏رسیده و نعمت و روزى‏شان فراوان مى‏شده مى‏گفته‏اند: «این از خود ما است» و مقصودشان این بوده که «ما تا آن جا که به یاد داریم هرگز به قحط سالى دچار نشده‏ایم، و اگر در گذشته مبتلا به آن خشکسالى شدیم از نحوست موسى بوده است.»۲۰۶
۳ـ ۶ـ ۱ـ ۴ حسنه در معنای رحمت و عافیت
﴿قالَ یا قَوْمِ لِمَ تَسْتَعْجِلُونَ بِالسَّیِّئَهِ قَبْلَ الْحَسَنَهِ لَوْ لا تَسْتَغْفِرُونَ اللَّهَ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ﴾۲۰۷
معناى «استعجال به سیئه قبل از حسنه»، این است که: قبل از رحمت الهى که سببش ایمان و استغفار است به درخواست عذاب مبادرت کنند. با این معنا روشن مى‏شود که صالح این توبیخ را وقتى کرد که ایشان ناقه را کشته و به وى گفته بودند: ﴿یا صالِحُ ائْتِنا بِما تَعِدُنا إِنْ کُنْتَ مِنَ الْمُرْسَلِینَ﴾۲۰۸
بنابراین، جمله ﴿لَوْ لا تَسْتَغْفِرُونَ اللَّهَ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ﴾ تحریک و تشویق به ایمان و توبه است، تا شاید خدا به ایشان رحم کند و عذابى که به ایشان وعده داده به وعده‏اى که دروغ نمى‏شود از آنان بردارد.۲۰۹
آیه بعدی:
﴿وَ یَسْتَعْجِلُونَکَ بِالسَّیِّئَهِ قَبْلَ الْحَسَنَهِ وَ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمُ الْمَثُلاتُ وَ إِنَّ رَبَّکَ لَذُو مَغْفِرَهٍ لِلنَّاسِ عَلى‏ ظُلْمِهِمْ وَ إِنَّ رَبَّکَ لَشَدیدُ الْعِقابِ﴾۲۱۰
ضمیر جمعى که در جمله ﴿یَسْتَعْجِلُونَکَ بِالسَّیِّئَهِ قَبْلَ الْحَسَنَهِ﴾ است به کفارى بر مى‏گردد که در آیه قبل مورد بحث بودند، و مراد از «استعجالشان به سیئه قبل از حسنه» این است که ایشان از باب استهزاء و

مطلب مشابه :  پایان نامه درباره﴿وَ، حَسَنَهً، نصیب، (نساء/

دیدگاهتان را بنویسید