پایان نامه درباره معناشناسی، زبان شناسی، انتقال معنا، قرآن کریم

تَذَکَّرُونَ﴾۱۰ و بدون شک تمام ا‌نسان‌ها در پی رسیدن به سعادت و خوشبختی هستند و در تمام مراحل زندگی سعی می‌کنند که هر لحظه به آن نزدیکترگردند، البته برای رسیدن به سعادت و خوشبختی راهی جز کسب مکارم و فضائل و دوری از رذائل اخلاقی وجود ندارد زیرا که انبیای عظام و اولیای کرام علیهم السلام همگی در این مسیر ره‌پیموده و طالبان حقیقت را نیز در این طریق دعوت نموده اند. پیامبراکرم صلی الله علیه و آله و سلم درباره فلسفه بعثت خود می‌فرمایند: «إنی بعثت لاُتمم مکارم الأخلاق»‌. لذا این امر اهمیت بررسی مفاهیم اخلاقی ـ قرآنی از جمله «مفهوم حسنه» را می‌نمایاند.
۱ـ ۶ اهداف پژوهش
از اهداف این پژوهش اثبات این مساله است که مفهوم حسنه یکی از مفاهیم کانونی قرآنی به شمار می‌آید و با مفاهیم دیگر روابط مختلف معنایی دارد که با شناخت آن می‌توان به فهم جدیدی از قرآن رسید و یکی دیگر از لایه‌های باطنی آن را آشکارنمود.
۱ـ ۷ سوال اصلی پژوهش
۱. حسنه در نظام معنایی قرآن چه مفهومی دارد؟
۱ـ ۷ـ۱ سوالات فرعی پژوهش
۲. مفهوم کانونی حسنه در قرآن چیست؟
۳. با کدام روش معناشناسی می‌توان به نظام معنایی حسنه رسید؟
۴. نسبت معنای حسنه در قرآن با معنای آن در لغت و فرهنگ چیست؟
۱ـ۸ فرضیه های پژوهش
۱. قرآن در نظام معنایی خویش به مفهوم حسنه معنایی تازه می‌بخشد.
۲. با استفاده از روش‌های معناشناسی مکتب بن و روابط بینامتنی می‌توان به نظام معنایی حسنه در قرآن راه یافت.
۳. شبکه معنایی حسنه در قرآن قابل ترسیم است.
۱ـ ۹روش تحقیق و مراحل آن
این رساله به منظور دستیابی به شبکه معنایی واژه «حسنه» از روش توصیفی استفاده کرده است.
پایان نامه موجود با در نظر گرفتن واژه «حسنه» و برخی از مشتقات آن در قرآن کریم، سعی درتبیین این مفهوم دارد. به همین جهت ابتدا معنای لغوی و اصطلاحی این واژه را مورد بررسی قرار داده و سپس به استخراج ابعاد متفاوت آن با توجه به آیات کریمه قرآن پرداخته و در پی آن بوده است که ویژگی‌ها، جزا، آثار، انفعالات، مصادیق، قانونمندی‌ها و مفاهیم جانشین و هم‌نشین «حسنه» را براساس آیات ارائه دهد.
این پژوهش در تبیین آیات مورد نظر از دیدگاه‌های مفسرین بهره جسته و اندیشه‌های معناشناسی را نیز مورد استفاده قرار داده است.
روش گردآوری اطلاعات در این نگارش به صورت اسنادی کتابخانه‌ای است.
۱ـ ۱۰ کلید واژگان
۱ ـ قرآن
۲ـ حسنه
۳ـ معناشناسی
۴ـ جزا
۵ـ نیکویی
فصل دوم:
روش شناسی
۲ـ ۱ مقدمه
زبان نظامی از نشانه های قراردادی است که تمام حوزه های ساختاری آن، از نظام واجی گرفته تا نظام واژگانی، نحوی و غیره، برای انتقال معنا پدید آمده‌اند و مهم ترین نقش زبان انتقال معناست.۱۱
زبان شناسی دارای حوزه‌های وسیعی است که یکی از آن ها حوزه لفظ و دیگری حوزه محتوا و معنا است. هر قطعه‌ای از حوزه لفظ، با برش قرینه‌ای از حوزه معنا ارتباط می‌یابد۱۲. در حوزه لفظ، زبان شناسی با صورت و شکل ساختاری کلمات و عناصر زبانی و در حوزه محتوا با معنای الفاظ بسیط و در حالت ترکیبی آن ها سر وکار دارد؛ این حوزه از زبان شناسی را «معناشناسی» خوانند که با عبارات «بررسی معنا»، «دانشی که به بررسی معنا می پردازد» و «شاخه ای از دانش زبان شناسی که به نظریه معنا می‌پردازد» توصیف شده است۱۳.
از روش‌های نوین تحقیق و پژوهش در قرآن کریم، معناشناسی واژه‌های قرآنی است. در این نگرش، پس از انتخاب کلمات کلیدی، برای رسیدن به شبکه معنایی، میدان های معناشناسی هر واژه، به همراه ارتباط سیستمی میان آن ها بررسی شده تا برخی از لایه های معنایی آیات ظاهر گردد.
روش این پژوهش در تبیین مفهوم «حسنه»، شیوه معناشناسی است و از میان شاخه های مختلف این علم، معناشناسی زبان را دنبال می کند. از این رو، این گفتار از پایان نامه، به بیان مختصری از علم معناشناسی، شاخه‌های مختلف آن و روابطی از قبیل شمول معنایی، جانشینی، هم نشینی و سیاق می‌پردازد که راهکارهایی مؤثر در استخراج معنای متن هستند. هم چنین تعریف از معنای حوزه، میدان و شبکه معنایی ارائه می نماید که در یک دید کلی، معرف جایگاه یک واژه و ارتباط آن با سایر معانی و واژگان است.
۲ـ ۲ سیر تاریخی معناشناسی
نقطه آغازین کاربرد اصطلاح معناشناسی، به لحاط زمانی، فاصله‌ای بس طولانی با اولین رگه های مطالعاتی در این زمینه دارد.گرچه کاربرد این اصطلاح قدمتی صد و چند ساله دارد اما مطالعات معناشناسی تحت عناوین مختلفی چون «شناخت»، «معرفت»، «آگاهی»، «هستی شناسی»، «پدیدارشناسی» و… ریشه در قرون و اعصار کهن دوانده است.
از دیرباز فلاسفه، منطقیون و زبان شناسان به مطالعه معنا توجه داشته اند؛ ولی اولین رگه های جست و جوی معنا را در آرای سقراط (۴۷۰ـ۳۹۹ ق.م) می‌توان یافت. در گذر تاریخ، نظریات این فیلسوف بزرگ یونانی، پیش زمینه ای شد برای آن چه امروز تحت عنوان علم معناشناسی مطرح است.۱۴ اما اولین کاربرد اصطلاح «semantic» به صد و چند سال پیش می رسد. مرور اجمالی بر تاریخچه معناشناسی نشان می‌دهد این اصطلاح از واژه های نو افزوده به زبان انگلیسی است و نخستین بار در سال ۱۸۹۴ در مقاله ای با عنوان «معانی منعکسه: نکته ای در معناشناسی» که به انجمن زبان شناسان امریکا ارائه شد، مطرح گردید.۱۵
۲ـ ۳ چیستی «معنا»۱۶ و «معناشناسی»۱۷
«معناشناسی» اصطلاحی فنی است که به مطالعه «معنا» می‌پردازد. معنا پدیده‌ای است که علوم مختلف انسانی را به خود مشغول داشته است. تاریخ، روان شناسی، قوم شناسی، جامعه شناسی و علوم دیگر هر یک به نحوی با مساله معنا و مطالعه آن در ارتباط هستند. به طور کلی، هر علمی که انسان با آن سر و کار دارد، به نحوی با معناشناسی مرتبط است.۱۸ در سال های اخیر زبان شناسان توجه خود را به مطالعه همزمانی زبان معطوف کرده‌اند. البته می‌توان در این مورد ایراد گرفت که مطالعه همزمانی به طور منطقی باید در دنباله مطالعه درزمانی قرار بگیرد زیرا نمی‌توان تغییرات یک زبان را قبل از تعیین شکل قدیمی تر آن، یعنی زمانی که تحولات در طول آن صورت گرفته است، توصیف کرد. بدین ترتیب در معناشناسی نیز تا زمانی که «معنا» دقیقا توصیف نشده است نمی‌توان به مطالعه تغییرات معنایی پرداخت.
معنا، جریانی جهت دار است و قائل شدن معنا برای چیزی، در نظر گرفتن جهتی برای آن است.۱۹ آن چه در معناشناسی، معنا نامیده می شود، مصداقی است که در جهان خارج وجود دارد و یا مفهومی است که برحسب مصداق ها، به صورت نوعی تصور در ذهن سخن گویان زبان انباشته شده است‌.۲۰ نظریه های معناشناسی، متن یا کلام را مجموعه ای معنادار می‌دانند که می‌توان به مطالعه و درک آن پرداخت. راه پیشنهادی معناشناسی برای دستیابی به چنین مجموعه های معناداری، در نظر گرفتن ابعاد یا سطوح گوناگون برای متن است.۲۱ معناشناسی در تجزیه و تحلیل کلام، متن را مجموعه ای منسجم و معنادار می‌داند و به مطالعه و بررسی تمام وقایعی که در ژرف ساخت نشانه های فهم معنا و یا در بین آن ها وجود دارد می‌پردازد. بنابراین تحلیل معناشناختی بر این اصل استوار است که متن، محل شکل گیری فرآیند معنایی است. به زبان دیگر، معناشناسی مطالعه علمی معنا است و به توصیف پدیده های زبانی در چارچوب یک نظام بدون هر پیش انگاری می‌پردازد.۲۲
بنابراین اگر نشانه شناسی،۲۳ دانش درک معنا و کاربردشناسی،۲۴ مطالعه معنا با توجه به گوینده و شنونده باشد، معناشناسی مطالعه انتقال معنا از طریق زبان و مستقل از گوینده و شنونده است‌.۲۵
۲ـ ۳ـ ۱ کارکرد و هدف معناشناسی
معناشناسی در خدمت تجزیه و تحلیل گفتمان و کلیدی برای گشایش درهای متن یا کلام است. این علم ابتدا به برش و تقطیع کلامی متن می‌پردازد و پس از بررسی معناشناختی این قطعات، اتصال آن ها به یکدیگر برای دستیابی به کل معنایی را آغاز می‌کند. ویژگی این روش برخورداری از دقت ویژه در تحلیل متن است؛ چرا که مطالعه خود را به پیکره کلامی محدودی معطوف می‌کند تا بتواند بررسی موشکافانه ای انجام دهد. هدف معناشناسی، روشمند کردن مطالعه و بررسی متن یا کلام است، یعنی این علم در پی معرفی راه هایی است که با آن بتوان هر نوع متن یا سخن، اعم از کلامی یا غیره کلامی را معرفی کرد.۲۶ معناشناسی عهده دار مطالعه روابط میان نشانه ها از یک طرف و مظاهر ذهنی آن ها از طرف دیگر است۲۷، و علاوه بر نشانه ها، به بررسی مجموعه های معنادار که در برگیرنده نشانه های گوناگون هستند می‌پردازد؛ در نتیجه متن و کلام به عنوان مجموعه های معنادار اهمیت می‌یابد. از دیدگاه معناشناسی، هر آن چه دریافتنی و درک شدنی باشد متن است. متن مجموعه داده ها و پدیده هایی است که قابلیت تجزیه و تحلیل شدن دارند، اما کلام، فعالیت یا عملیاتی است گفتمانی، که به تولید گفته منجر می‌شود۲۸.
علی رغم توجه معناشناسی به بررسی رمزها و نظام آن ها، حتی خارج از چارچوب زبان، تأکید معناشناسی در میان نظام رمزها بر زبان است. به طور یقین، فعالیت کلامی دارای معنای کاملی است و تنها از واژگان شکل نیافته است؛ بلکه پدیده های کلامی جمله هایی هستند که نشانه های آن ها به مکث یا وقف یا امثال آن مشخص می شود. اگر این مسلم باشد، پس معناشناسی متکی بر واژه ها نیست، زیرا کلمات، تنها واحدهایی هستند که سخن گویان، کلامشان را از آن می‌سازند نمی‌توان هر یک از آن ها را پدیده کلامی مستقل و قائم به ذات محسوب نمود‌.۲۹
اگر بتوان برای گفتمان، معنای ابتدایی و ثانوی قائل شد، معناشناسی در جست و جوی معنای ابتدایی و شناساندن آن است. از این دیدگاه، کلام مجموعه منسجمی است که معناشناس، کشف انسجام و بررسی آن را به عهده دارد. چنین کشفی ممکن نیست مگر آن که وی، توجه خود را بر مطالعه فرآیندی متمرکز کند که در آن، حیات یا موجودیت کلام رقم می‌خورد؛ این فرآیند همان عمل گفتمان است. اعتقاد به عامل گفتمان به عنوان مرجع معنایی، یعنی اعتقاد به وجودی زنده و حساس که در فرآیند گفتمان، تحت تأثیر زیبایی، هیجان، دانسته ها و حضور دیگران، به فعالیت گفتمانی می‌پردازد، در معنا شناسی دیده می‌شود .۳۰
بنابراین معناشناسی، کار کشف ساز و کار های معنا را با مطالعه ای علمی به عهده دارد؛ معنایی که در پس لایه های متن ذخیره شده و هر چه متن پیچیده تر، ادبی تر، چندلایه ای تر و در صدد انتقال معانی بیشتر با حجم زبانی کم تر باشد، کار معناشناسی به همان میزان سخت تر و پرهیجان تر می شود و نیاز به قواعد منظم و قانون های منسجم بیشتر رخ می‌نماید .۳۱
قرآن کریم در عین برخورداری از پیوستگی

مطلب مشابه :  منبع مقاله درموردمدیریت دانش، زنجیره تأمین، مدل مفهومی، کدگذاری باز

دیدگاهتان را بنویسید