پایان نامه درباره هم معنایی، معناشناسی، زبان شناسی، قرآن کریم

معنایی (احکام) ظاهری مشروح و به نظر غیر پیوسته (تفصیل) دارد؛ بدان معنا که جنبه های مختلف یک مسأله در جایگاه های متفاوت بیان می‌دارد. بنابراین برای دستیابی به مفهوم دقیق یک موضوع از دیدگاه قرآن کریم، نیازمندی نگاهی جامع به این کتاب شریف است تا جایی از مسأله مغفول نماند.۳۲ معناشناسی به عنوان ابزاری برای مطالعه علمی معنا، به توصیف پدیده های زبانی در چاچوب یک نظام می‌پردازد ۳۳ و به تمامی عوامل مؤثر در استنباط معنای صحیح توجه می‌نماید.۳۴
۲ـ ۳ـ ۲ شاخه های معناشناسی
معناشناسی با علوم مختلفی از جمله ریاضی، زبان شناسی، فلسفه و منطق ارتباط دارد. از این رو هر علم، از دیدگاهی به معناشناسی می‌نگرد و به همین سبب روش های مختلفی در مطالعه معنا ایجاد شده است که این بخش متکلف بیان آن است:
۲ـ ۳ـ ۲ـ ۱ معناشناسی فلسفی:۳۵
شاخه‌ای از مطالعات فلسفی است که نسبت به معناشناسی منطقی و زبانی از قدمتی بسیار طولانی برخوردار است و حتی به قرن ۴ ق.م و آراء و افکار فلسفی سقراط و افلاطون درباره معنا در رساله های سوفیست، کراتیلوس و لاخس باز می گردد. سیر تاریخی مطالعات زبان شناسی نشان می‌دهد که بررسی های فلسفی در این زمینه، در راستای شناخت جهان و کشف ارتباط موجود میان زبان و جهان است و به ماهیت دلالت و چگونگی درک معنا باز می‌گردد .۳۶
۲ـ ۳ـ ۲ـ ۲ معناشناسی منطقی:۳۷
بخشی از معناشناسی صوری است که از معناشناسی زبان های صوری برای مطالعه معنا در زبان های طبیعی بهره می‌گیرد و منطق ریاضی بخشی از این نوع معناشناسی است. معناشناسان منطقی، زبان را ابزاری برای ارجاع به حهان خارج درنظر می‌گیرند. در این نوع معناشناسی سعی بر آن است تا با توجه به موقعیت جهان خارج، صدق یا کذب، یا به عبارت دقیق تر، ارزش صدق هر جمله زبان تعیین شود. پیشگامان این روش مطالعه معنا را می‌توان ب.‌بولزانو، گ.‌فرگه و ب.راسل دانست. نظریه هایی که در معناشناسی منطقی معرفی شده اند، دو گروه نظریه های خرد و کلان قابل طبقه بندی است‌.۳۸
۲ـ ۳ـ ۲ـ ۳ معناشناسی زبانی:۳۹
معناشناسی زبانی بخشی از دانش زبان شناسی است که در آن توجه، معطوف به خود زبان است. معناشناسی زبانی با مطالعه معنا، به دنبال کشف چگونگی عملکرد ذهن انسان در درک معنا، از طریق خود زبان است و در اصل بازنمودهای ذهن آدمی را باز می‌کاود. این شیوه مطالعه معنا را رهیافتی بازنمودی می‌نامند.۴۰ معناشناسی زبانی برحسب روش مطالعه معنا در قالب نظری یا کاربردی اش، در دو گونه معناشناسی نظری و کاربردی قابل طبقه بندی است. معناشناسی زبانی معادل واژه فرانسوی(semsntic) است.۴۱ در نهایت معناشناسی زبانی بخشی از دانش زبان شناسی است که معنای واژه ها، جملات و متون را مورد بررسی و تحلیل قرار می‌دهد‌.۴۲
این پژوهش به دنبال آن است تا به تبیین مفهوم واژه «حسنه» در قرآن کریم، با نگاهی معناشناختی بپردازد و از میان شاخه های مختلف این علم، معناشناسی زبانی را برگزیده است؛ چرا که به دنبال درک معنا و تحلیل واژه «حسنه» است. از همین رو اهتمام خود را به بررسی واژه «حسنه»، کاربردهای متفاوت آن در قرآن کریم و جملات در بردارنده این واژه اختصاص می دهد تا معنایی کامل از این مفهوم ارائه نماید.
۲ـ۳ـ ۳ واحدهای مطالعه معنا
از میان عناصر گفتار، تکواژ به عنوان کوچک ترین واحد معنادار زبان، یکی از واحدهای کار معناشناسی است‌.۴۳ اگر چه در بسیاری از موارد، حاصل جمع معنای تکواژها، مفهوم واژه را روشن می کند، اما گاه معنای واژه چیزی غیر از مجموع معنای تکواژهاست؛ بنابراین معناشناسی به واحی بزرگتر از تکواژ یعنی واژه نیازمند است‌.۴۴ آگدن و ریچاردز معنای یک جمله ادغام معانی حلقه های زنجیره آن می‌دانند؛ اما معنای جملات گاه چیزی غیر از ترکیب معنای واژگان است؛ بنابراین تکواژ، واژه و جمله از واحدهای مطالعه معنا در معناشناسی در نظر گرفته می‌شود. هم چنین اصطلاح که توالی تعدادی واژه است که معنای کل آن را نمی توان از معنای تک تک واژگان آن بدست آورد، یک واحد معنایی محسوب می‌شود.۴۵
۲ـ ۳ـ ۴ روابط مفهومی
منظور از روابط مفهومی، روابطی است که در نظام معنایی زبان، میان مفاهیم واژه به چشم می‌خورد و در سطح واژه ها قابل طرح است. از مهم ترین این روابط می توان به شمول معنایی، هم معنایی، چند معنایی و تقابل معنایی اشاره نمود‌.۴۶
۲ـ۳ـ ۴ـ ۱ شمول معنایی۴۷
آن گاه که مفهومی به دلیل فراگیری بتواند یک یا چند مفهوم دیگر را شامل شود، رابطه شمول معنایی مطرح است؛ در چنین رابطه‌ای واژه فراگیر، با عنوان «شامل»۴۸ و واژه های زیر بخش، با نام «شمول»۴۹ مشخص می‌شوند. گفتنی است واژه های زیرشمول، نسبت به یکدیگر «هم شمول»۵۰ هستند. این امکان وجود دارد که لفظی واحد برای واژه شامل و یکی از واژه های زیرشمول به کار رود؛ این نوع شمول معنایی را می‌توان «شمول معنایی همنام» و غیر آن را «شمول معنایی ناهمنام» نامید.۵۱ به عنوان مثال واژه «حسنه» شامل مواردی مانند برّ، خیر، احسان، عمل صالح ، معروف و طیب است که یک شمول معنایی را تشکیل می دهد،که مثلا واژه احسان واژه‌ای شامل است که می‌توان ﴿ایتاءذی القربی﴾ را زیر شمول آن دانست. یا واژه «جزا» معنایی شامل دارد که واژه‌های «ثواب» و «عقاب» زیر شمول‌های آن محسوب می‌شوند. ثواب و عقاب نسبت به هم، هم‌شمول شمرده می‌شوند. یا واژه« صفح» (گذشت همراه با چشم پوشی) معنایی شامل دارد و « عفو» (گذشت و بخشش) زیر شمول آن است‌.
جدول شمول معنایی حسنه (۲ـ۱)
جدول شمول معنایی جزا (۲ـ۲) جدول شمول معنایی صفح (۲ـ۳)
رابطه شمول معنایی را می‌توان از طریق رابطه منطقی استلزام توضیح داد؛ بدین معنا که صحت یک جمله با واژه زیرشمول، مستلزم صحت همان جمله با واژه شامل است و نه برعکس و درحقیقت واژه زیرشمول، نوعی از واژه شامل است .۵۲
این امکان وجود دارد که شمول معنایی در سطح جملات رخ می دهد، وقوع واژه شامل و واژه زیرشمول درون یک جمله و به جای یکدیگر، جملاتی را حاصل می آورد که جمله شامل و جمله زیرشمول تلقی خواهد شد.۵۳
۲ـ۳ـ ۴ـ ۲ هم معنایی۵۴ (ترادف)
«هم معنایی» در اصطلاح، به معنی « یکسانی معنا» است و رابطه میان واحدهایی است که اگر جانشین یکدیگر شوند، شم زبانی سخنگوی زبان، تغییری در معنای زنجیره زبان در نیاید‌.۵۵ در هیچ زبانی هم معنایی مطلق وجود ندارد، یعنی هیچ دو واژه ای را نمی‌توان یافت که در تمام جملات زبان بتوانند به جای یکدیگر به کار روند و تغییری در معنای آن زنجیره پدید نیاورند‌.۵۶ چرا که وجود دو واحد هم ارزش در یک نظام امکان پذیر نیست؛ زیرا ماهیت وجودی هر واحد، به نقشی وابسته است که این واحد را در تقابل واحدهای دیگر قرار می دهد. حضور واحدی تازه در چنین نظامی یا باعث حذف واحد هم ارزش قدیمی تر می‌شود یا تغییری در ارزش آن ایجاد می‌نماید‌.۵۷ مانند واژه شهرداری که باعث حدف بادیه شده و یا واژه روحانی که در ارزش هم معنای سابق خود، یعنی آخوند تغییر ایجاد کرد. در واقع می‌توان ادعا کرد که هم معنایی واقعی بین واژه ها وجود ندارد و هیچ دو واژه ای دقیقا دارای یک معنا نیستند‌.۵۸ولی ترادف در اصطلاح لغوییون به کلمات هم معنایی گفته می‌شود که در هر سیاق و عبارتی قابل تبادل و جایگزینی با هم باشند.۵۹
گاه هم معنایی در سطح جملات واقع می‌شود؛ بدان معنا که جمله ای در زنجیره گفتار، جانشین جمله دیگر می‌شود، بدون آن که معنای کل زنجیره گفتار تغییر یابد. هم معنایی در سطح جمله نیز نسبی است، زیرا هم معنایی مطلق میان هیچ دو جمله ای وجود ندارد و هیچ دو جمله ای را نمی‌توان در تمامی بافت های زبانی به جای یکدیگر به کار برد‌.۶۰
برخی هم چون ایزوتسو معتقدند، قانون اساسی اقتصاد به دو کلمه کلیدی شبه مترادف اجازه نمی‌دهد که به نحو مسالمت آمیز هم زیستی کنند و در نتیجه در اغلب موارد، میان دو واژه، کشمکش، رقابت و مسابقه ای برای تفوّق یکی بر دیگری پدیدار می‌شود و اکثر این رقابت به گونه ای پایان می‌یابد که مثلا واژه الف و ب کل قلمرو معنایی را به دو جزء تقسیم می‌کنند و این وضعیت تا زمانی که عامل جدیدی توازن نیروها را بر هم نزند، دوام می‌یابد‌.۶۱
اکثر کلماتی که معمولا هم معنا خوانده می‌شوند، از جهاتی با یکدیگر تفاوت دارند و هر گاه که دو یا چند کلمه از جهاتی مشترک و از جهاتی مختلف باشند، بین آن ها رابطه هم معنایی ناقص برقرار است. از این رو هم معنایی رابطه ای نسبی است که کمترین تشابه در کاربرد معنایی دو کلمه، نوعی هم معنایی ناقص بین آن‌ها به وجود می‌آورد‌.۶۲
۲ـ ۳ـ ۴ـ ۲ـ ۱ انواع هم معنایی
هم معنایی به چند دسته قابل تقسیم است که عبارتند از:
۲ـ۳ـ۴ـ۲ـ۱ـ۱ هم معنایی بافت مقید:
زمانی رخ می دهد که واژه برحسب بافت، جانشین واژه دیگر شود و در چنین شرایطی هم معنای با آن تلقی گردد؛ مانند ماست خریدن و ماست گرفتن.
۲ـ۳ـ۴ـ۲ـ۱ـ۲ هم معنایی تحلیلی:
آن است که واژه ای با شرایط لازم و کافی مفهوم خود، هم معنا محسوب شود؛ مانند هم معنایی عمو با برادر پدر.
۲ـ۳ـ۴ـ۲ـ۱ـ۳ هم معنایی ضمنی:
آن است که دو یا چند واژه در مفهوم ضمنی شان با یکدیگر هم معنا شوند؛ مانند هم معنایی خر و گاو در مفهوم حماقت‌.۶۳
۲ـ۳ـ۴ـ۲ـ۲ نمونه هایی از هم معنایی در حوزه «حسنه»
حسنه با واژگان متفاوتی هم معنا می‌شود؛ مانند:
۲ـ۳ـ۴ـ۲ـ۲ـ۱ هم معنایی عمل صالح با حسنات
عمل صالح را می‌توان از حسنات برشمرد.
﴿إِلاَّ مَنْ تابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ عَمَلاً صالِحاً فَأُوْلئِکَ یُبَدِّلُ اللَّهُ سَیِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ وَ کانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحیماً﴾۶۴
۲ـ۳ـ۴ـ۲ـ۲ـ۲ هم معنایی معروف با احسان
از نگاه حضرت علی علیه السلام، هر کاری که «معروف» خوانده می‌شود، «احسان» نیز گفته می‌شود: «کل معروف احسان»۶۵
﴿فَمَنْ عُفِیَ لَهُ مِنْ أَخیهِ شَیْ‏ءٌ فَاتِّباعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَ أَداءٌ إِلَیْهِ بِإِحْسانٍ ذلِکَ تَخْفیفٌ مِنْ رَبِّکُمْ وَ رَحْمَهٌ فَمَنِ اعْتَدى‏ بَعْدَ ذلِکَ فَلَهُ عَذابٌ أَلیمٌ﴾۶۶
۲ـ ۳ـ ۴ـ ۲ـ ۲ـ ۳ هم‌معنایی تقوا باماده حسن
احسان یکی از مراتب تقوا شمرده می‌شود.
﴿لَیْسَ عَلَى الَّذینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ جُناحٌ فیما طَعِمُوا إِذا مَا اتَّقَوْا وَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ ثُمَّ اتَّقَوْا وَ آمَنُوا ثُمَّ اتَّقَوْا وَ أَحْسَنُوا وَ اللَّهُ یُحِبُّ الْمُحْسِنینَ﴾۶۷
۲ـ۳ـ۴ـ۳ چند معنایی۶۸
مطالعه هم معنایی چندان آسان نیست ولی در مورد تفاوت معنایی هیچ مشکل ماهوی وجود ندارد. در زبان تنها با واژه های مختلف با معانی گوناگون سر وکار نداریم بلکه شرایطی

مطلب مشابه :  پایان نامه دربارهطلاق، تقسیم بندی، آیات قرآن، علامه طباطبایی

دیدگاهتان را بنویسید