ترجمه وتحقیق قاعده المومنون عندشروطهم (باتأکیدبرکتاب القواعد الفقهیه آیت الله سید حسن موسوی بجنوردی)- قسمت ۴

فایل های دانشگاهیLeave a Comment on ترجمه وتحقیق قاعده المومنون عندشروطهم (باتأکیدبرکتاب القواعد الفقهیه آیت الله سید حسن موسوی بجنوردی)- قسمت ۴

ترجمه وتحقیق قاعده المومنون عندشروطهم (باتأکیدبرکتاب القواعد الفقهیه آیت الله سید حسن موسوی بجنوردی)- قسمت ۴

الف) روایات ………………………………………………………………………………………………………..۱۱۷
ب) اجماع ……………………………………………………………………………………………………………۱۱۸
۵-۶-۲- یک پرسش ……………………………………………………………………………………………..۱۱۹
۵-۶-۳- معاملاتی که جهل و غرر ضرری به صحت آن نمی­رساند ……………………………..۱۱۹
۵-۷-شرط، مستلزم امر محال نباشد ………………………………………………………………………..۱۲۰
۵-۸- شرط درمتن عقد بیان شده باشد ……………………………………………………………………۱۲۲
۵-۹- شرط، منجّز باشد ………………………………………………………………………………………..۱۲۲
فصل ششم؛ مدارک قاعده ……………………………………………………………………………………۱۲۵
۶-۱ آیات ……………………………………………………………………………………………………………۱۲۶
۶-۲ روایات………………………………………………………………………………………………………….۱۲۷
۶-۲-۱ نوع اول روایت…………………………………………………………………………………………..۱۲۷
۶-۲-۲نوع دوم روایت …………………………………………………………………………………………۱۳۱
۶-۲-۳ دلالت روایات ………………………………………………………………………………………۱۳۵ ۶-۳ بنا عقلاء ………………………………………………………………………………………………..
۶-۴ اجماع …………………………………………………………………………………………………..
۶-۵ تابعیت شرط از عقد ………………………………………………………………………………۱۳۷
فصل هفتم نتیجه گیری و پیشنهادات ………………………………………………………………….۱۳۸
منابع ………………………………………………………………………………………………………………۱۴۳
فصل اول؛
« کلیات طرح»

مقدمه
از آنجا که شرط[۱]، جزئی از قرارداد است لزوم وفای به کلّ عقد، شامل آن نیز می شود. از این رو مهم است که ضمانت اجرای لازم و کارساز و مشخص برای امتناع از انجام مفاد شروط وجود داشته باشد و قانون گذار باید احکام ثابت و مشخصی را برای آن ها تدوین کند، تا ضمن حفظ حقوق مسلّم متعاقدین و اجرای عدالت، از سوء استفاده و ظلم برخی افراد با بهره گرفتن از عدم وجود قانون کافی جلوگیری شود و نیز باید تلاش شود تا با بهره گرفتن از اخلاق، فاصله ها و خلأهای حقوقی را پرکرده و در نتیجه به مراتب بالای قانون گرایی و قاعده مندی از جمله التزام عملی به معیارها و ضوابط اخلاقی و به طور کلی، تحقق اخلاقیات دست یابیم. چرا که به این ترتیب بسیاری از مسایل مربوط به اجرای شروط ضمن عقد حل خواهد شد. و نیز تلاش کنیم تا هم چنان که در قدیم و در سنت اصیل ما ایرانی ها وجود داشته امروزه نیز با ایجاد روحیه قانونمندی و قانون پذیری و افزایش میزان پای بندی به تعهدات و انتظارات، معاشرت پذیری، احساس تعلق، فداکاری، نظم و پیش بینی پذیری رفتار، میزان شناخت از یکدیگر و پایبندی به اخلاق و عرف از ایجاد بی اعتمادی بین افراد جامعه، گسترش پدیده شروط ضمن عقد و هم چنین تخلف نسبت به شروط ضمن عقد جلوگیری شود.
قاعده فقهی[۲] به دو دسته تقسیم می شود:
الف) آن که حکم شارع، به عنوان واقعی شیء عام و کلّی تعلق گرفته باشد، بدون آن که جهل به واقع در موضوع ملحوظ شده باشد. این دسته، «قواعد فقهی واقعی » هستند. و دلیل اثبات کننده آن ها، «دلیل اجتهادی» است؛ مثل ضمان ید، اتلاف و تسبیب.
ب) آن که حکم شارع به شیء عام و کلّی تعلق یافته، ولی آن شیء، نه به عنوان واقعی بلکه به عنوان شیء مجهول الحکم، موضوع و متعلق حکم شارع قرار گرفته است. این دسته از قواعد فقهی را «اصول عملیّه[۳]» می گویند؛ مانند: اصل طهارت و برائت.
قاعده «المؤمنون عند شروطهم»، از دسته نخست این تقسیم بندی می باشد، که در این نوشتار مورد بحث ما قرارگرفته است. کاربرد این قاعده بیشتر در حوزه عقود و معاملاتی است، که در بین مردم جامعه جریان دارد. معاملات و عقود، جزء لاینفک زندگی بشری بوده و هست. مردم بسیاری از معاملات و قراردادهایشان را به تحقق شروطی منوط می کنند؛ پس از واقع شدن این شروط بر عقد، طرفین قرارداد ملزم به رعایت این شروط می شوند و در صورتی که از طرف هر یک از ایشان تخلفی صادر شود، نفوذ آن عقد دچار اخلال می گردد.
شرط امری است، مربوط به آینده که حدوث یا زوال تعهد، منوط به آن است. نه تنها اموری که در متن عقد به آن تصریح شده است لزوم وفا دارد، بلکه مواردی که از جهت عرف، لازمه عقد است و با استنباط از اوضاع، قراین و امارات در چارچوب تراضی دو طرف عقد می گنجد، نیز لازم الوفا است. بنابراین پس از جعل شروط لازم الوفا در ضمن یک عقد، عمل به آن ها واجب است. مطابق «قاعده المومنون عندشروطهم» که نزد همه فقها و حقوق دانان اصلی پذیرفته شده می باشد. اهمیت بررسی قاعده مذکور از این جهت است، که بیانگر حدود و میزان نفوذ اراده دو طرف عقد در مفاد آن می باشد.
۱-۲- بیان مسئله:
این پژوهش با بهره گیری از کتاب ارزشمند و گران سنگ «القواعد الفقهیه» تألیف فقیه مشهور، «سید حسن موسوی بجنوردی»، به بررسی تفصیلی و موشکافانه قاعده فقهی «المؤمنون عندشروطهم» پرداخته است؛ این قاعده از جمله قواعد مهم و کاربردی فقه و حقوق اسلامی به شمار می رود و امروزه به عنوان ابزاری در دست فقها و علمای حقوق، برای عقد قراردادها و نیز حل و فصل دعاوی ناشی از معاملات و عقود جاری بین افراد استفاده می شود.
محقق هم چنین در ضمن بررسی و تحقیق پیرامون قاعده مذکور، به ترجمه دقیق و توضیح هر چه بهتر مفاهیم مربوط به آن همت گماشته است؛ و نیز در زمینه بیان ماهیت و مفهوم این قاعده و وجود مستندات و ادله مشهور آن به تحقیق، مقارنه و تطبیق آراء فقها پرداخته است.
شایان ذکر است که نگارنده در این نوشتار، درصدد است تا نظریات مؤلف محترم _ سید حسن بجنوردی (ره) _ را به صورت شفاف تر بیان کرده و در اثنای تحقیق نیز، به بررسی احوالات راویان روایت «المومنون عندشروطهم» و اعتبار سنجی جایگاه هر یک از ایشان بپردازد.
بررسی قاعده «المومنون عند شروطهم» کم و بیش در تحقیقات فقها و اندیشمندان مسلمان به چشم می خورد، لکن به سبب اهمیت زیاد این قاعده و کاربرد فراوان آن در تعاملات روزمره افراد، نیاز بیشتری به بازخوانی و مطالعه موشکافانه آن احساس می شود؛ لذا با ترجمه، تحلیل و بررسی این قاعده فقهی، به مطالعه دقیق تر این مهم می پردازیم.
از نشانه های مؤمنین این است، که به عهد و پیمان خود وفا دار بمانند.آن چنان که خداوند متعال می‌فرماید: «یاأیهاالذین آمـَنوا أوفُوا بالعقود». ( مائده: ۱) ای کسانی که ایمان آورده اید، به قراردادها [ی خود] وفا کنید.
رسول خدا (ص)، نیز با آن جمله معروف، این اصل را امضا و تایید نموده، و فرمودند: «المسلمون (المؤمنون) عند شروطهم… »؛ یعنی مؤمنین ملزم به رعایت شروطشان در جریان قراردادهایشان می باشند. بنابراین می توان گفت:
«مبانی قاعده المومنون عند شروطهم» عبارتست از:
۱٫ کتاب؛ به موجب آیه شریفه «أوفُوا بالعقود» وفای به همه عقود، مورد امر و دستور الهی قرار گرفته است. همان طور که در صحیحه ابن سنان آمده است: «العقود هو العُهود»، عقود به معنای عهود است؛ بنابراین چون واژه شرط، در معنی عهد به طور مطلق به کار رفته است، مشمول این آیه بوده و وفای به آن لازم است.
۲٫ اخبار و احادیث؛ روایات فراوان دیگری نیز با همان مضمون فرمایش نبی اکرم (ص)، از ائمه (ع) نقل شده است، که همگی بر لزوم وفای به شرط ضمن عقد دلالت دارند.
۳٫ اجماع و اتفاق نظر علماء؛ این مورد نیز از جمله ادله این قاعده می باشد، اما با وجود آیه و روایت های موجود، نوبت به اجماع نمی رسد.
از جمله عهودی که انسان مؤمن ملزم به وفای آن می باشد، عهدی است که در جریان یک عقد و قرارداد با طرف دیگر به وجود می آید. مهمترین ویژگی شروط ضمن عقد، این است که باید با شرع و احکام اسلامی مطابقت داشته باشد. بنابراین شرطی که مخالف کتاب و سنت باشد، باطل خواهد بود. شرط صحیح چنان چه در ضمن عقد لازم واقع شود، التزام به آن واجب می‌گردد؛ بنابراین با در نظر گرفتن مفاد قاعده «المومنون عند شروطهم»، هر فردی ملزم به رعایت شروط ضمن عقد می باشد.
فقها در بیان این قاعده و نیز در صحت شرط، اموری را معتبر می دانند که با فقدان هر یک از آن ها شرط، باطل و انجام آن واجب نخواهد بود. در این تحقیق در کنار ترجمه دقیق قاعده، به بررسی این امور نیز پرداخته می شود. شایان ذکر است که قاعده مورد بحث، دارای حوزه إعمال گسترده ای بوده و در حقوق عمومی و خصوصی کاربرد فراوان دارد.
۱-۳- اهداف تحقیق:
هدف اصلی و بارز این تحقیق، ارائه تفسیری شایسته نسبت به قاعده «المومنون عند شروطهم» از کتاب مرحوم بجنوردی می­باشد، که در سایه این ترجمه و پژوهش، کارایی قاعده شروط و استفاده از آن عمومی تر می­گردد.
از دیگر اهداف این نوشتار، می توان به بررسی ماهیت شرط از نظر لغوی و اصطلاح فقهی آن اشاره نمود. هم چنین مقصود دیگر تحقیق، تحلیل و بررسی ویژگی های صحت شروط، توضیح و تبیین انواع شرط و تطبیق و مقارنه دیدگاه مؤلف با آراء دیگر اندیشمندان فقه می‌باشد.
از جمله دیگر اهداف پژوهش حاضر می توان به موارد ذیل اشاره نمود:
۱٫ بررسی ماهیت شرط از نظر لغوی و فقهی؛
۲٫ بررسی ویژگی های صحت شروط در قاعده مذکور؛
۳٫ توضیح و تبیین انواع شرط؛
۴٫ بررسی مفصّل قاعده شروط از دیدگاه آیت الله بجنوردی.
۱-۴- ضرورت انجام تحقیق:
ضرورتی که محقق را بر آن داشت تا در حیطه قاعده شروط «قاعده المؤمنون عند شروطهم» به تحقیق بپردازد، این بود که قاعده مزبور همانند دیگر قواعد فقهی، نقشی بنیادین و زیر بنایی در مباحث فقهی وحقوقی دارد؛ به نحوی که قاعده شروط، اساس بسیاری از مسائل مربوط به حوزه حقوق شخصی و خصوصی افراد جامعه در تعامل با یکدیگر می باشد. ازیک سو، اهمیت به سزای عقود و معاملات در زندگی اجتماعی و تعاملات روزمره افراد و ایجاد شروط در ضمن این عقود و لزوم وفای به آن ها و از سوی دیگر، نقش مؤثر و کارآمد کتاب «القواعدالفقهیه» در زمینه بیان مسائل «فقهی- حقوقی»، این قصد را در محقق به وجود آورد تا با ترجمه، تحقیق و تبیین «قاعده شروط»، به بیان این مسأله کاربردی بپردازد؛ زیرا این قاعده در حوزه تعاملات مردم از جایگاه والایی برخوردار می باشد.
 تصویر درباره جامعه شناسی و علوم اجتماعی
از دیگر ضرورت­های انجام این پژوهش، ارائه تفسیر و توضیح مفصّلی از اقسام شروط ضمن عقد و هم چنین ویژگی­های این شروط، از دیدگاه مرحوم بجنوردی برای خوانندگان محترم می­باشد.
۱– پرسش های تحقیق؛
سؤالاتی که در پژوهش حاضر پیش می آید به دو دسته، پرسش های اصلی و فرعی مطرح می شود:
پرسش اصلی بدین صورت است که:
دیدگاه آیت الله بجنوردی، در مورد «قاعده المؤمنون عند شروطهم» چیست؟
پرسش های دیگری که به صورت فرعی بوده، و زیر مجموعه سوال نخست می باشند، عبارتند از:
۱٫ آیا قرار دادن هر شرطی در عقود، مجاز است یا خیر؟
۲٫ قلمرو و گستره الزام و وفای به شروط تا کجاست؟
۱-۶ پیشینه نظری:
الف) مبانی نظری:
در زمینه بررسی قاعده «المومنون عند شروطهم» جدای از کتب فقهی ارزشمند قدما، برخی صاحب نظران متأخر و عصر حاضر، مقالاتی را ارائه نموده اند. مانند: مقاله «بررسی مفاد شروط و ویژگی های شروط ضمن عقد» نوشته امان الله علیمرادی، «رابطه شرط ضمن عقد و قرارداد» اثر علی اکبر فرح زادی، « بررسی فقهی رابطه شرط و عقد» از اسماعیل صغیری.
ب) چکیده تحقیقات انجام شده:
«مفاد قاعده شروط و ویژگی­های شروط ضمن عقد» ؛ اثر امان الله علیمرادی:
این نوشتار به بررسی قاعده فقهی (المومنون عند شروطهم) پرداخته است. اهمیت بررسی قاعده مذکور از این جهت است، که بیانگر حدود و میزان نفوذ اراده دو طرف عقد در مفاد آن می­باشد. در این مقاله نویسنده سعی بر آن داشته است، که مفاد قاعده را با تکیه بر ادله آن بشناساند و ویژگی­های شرط لازم الوفا نیز مورد مداقه قرار بگیرد.
رابطه شرط ضمن عقد و قرارداد » اثر علی اکبر فرح زادی:
هدف ازشرط ضمن عقد، آن است که میان شرط وعقد ارتباط برقرارشود. درتعبیر کلی می توان این ارتباط را به رابطه اصل وفرع مانند کرد واز تعهدات ناشی ازخود قرارداد به عنوان تعهدات اصلی یادکرد وتعهدات مربوط به شروط ضمن عقدرا، تعهدات فرعی، جنبی وتبعی دانست. گرچه بسیاری ازفقها وحقوقدانان درتحلیل ارتباط عقد وشرط، به این اندازه بسنده کرده وآثار قرارگرفتن شرط، درضمن عقد رابرپایه آن توجیه نموده اند، اما برخی ازفقها بادقت بیشتری درنهادشرط ضمن عقد تأمل کرده اند.
اما در پژوهشی که اینجانب به بررسی آن خواهم پرداخت، قاعده شرط و ویژگی های صحت شروط ضمن عقد از دیدگاه مرحوم بجنوردی و سایر فقها و اندیشمندان مورد مداقه قرار خواهد گرفت. و بارزترین تمایزی که این پژوهش با سایر پژوهش ها در حوزه خود دارد از این قرار می باشد که در این قاعده اصطلاحات اصلی به زبان انگلیسی ترجمه شده اند.

 

برای دانلود متن کامل پایان نامه به سایت fotka.ir مراجعه نمایید.

 

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

Back To Top