سانسور در سینمای ایران، کانون پرورش فکری، کشورهای آسیایی

000/470/16
000/30
000/500/16
( منبع : علم الهدی ، 1389 : 60 ) .
6 – 5 – 2 ) سانسور در سینمای ایران :
محدودیت و ممیزی بر خلاف آن چه به نظر می رسد ، اتفاقا مختص دنیای امروزی و مدرن نیست . اخلاق و مرزهای اخلاقی یکی از عوامل اصلی در اعمال ممیزی هاست . از گذشته دیدگاههای متفاوت از تعریف اخلاقی وجود داشته و اخلاق گرایی به فراخور تفاوت ماهوی جوامع ، همواره محل مناقشه بوده است و با در نظر گرفتن برداشت های شخصی و گروهی از این مقوله ، مرزهای اخلاقی در میان اشخاص و جوامع آگاه کاملا باز و در پاره ای موارد بسیار بسته به نظر می رسد . به همین جهت و با توجه به ادراکات گوناگون از اخلاق ، پرداختن به مرزهای اخلاقی تقریبا نا ممکن است . به بیان دیگر گستردگی این مرز از شخص تا دنیا را شامل می شود . اما به خاطر آن که جامعه دچار هرج و مرج نشود ، تعریف مشخص و آشکاری از اخلاق را به فراخور چارچوب های جامعه تبیین می کنند و قوانینی را برای خروج از این محدوده به تصویب می رسانند ، بسیاری از این قوانین نه تنها مختص به آن جامعه که اساسا جهان شمول است . ( میر زین العابدین ، 1388 : 187 ) .
امروزه شاهد آن هستیم که رسانه ها به دلیل گستردگی در امر اطلاع رسانی ، همواره مورد بیشترین سانسور و ممیزی قرار می گیرند . حکومت ها و نظام های حاکم به این نتیجه رسیده اند که وسائل ارتباط جمعی مثل کتاب ، روزنامه ، مجلات ، اینترنت ، ماهواره ، تلویزیون ، سینما و … همزمان با تاثیرات مثبت می توانند به شدت مضر و زیان بار باشند . شبکه های اطلاع رسانی داخل و خارج یک کشور اغلب دوست آن کشور هستند یا دشمن آن و بالطبع در حوزه های سیاسی و اقتصادی و اجتماعی ، با سانسور مواجه می شوند . قوانین سانسور در همه کشورها با کمی تفاوت اجرا می شود و نوع اجرای شدید یا ملایم آن با امنیت آن کشور ، رابطه مستقیم دارد . در اروپا ، امریکا و کشورهای سوسیالیستی ممیزی در عرصه های گوناگون به کار گرفته می شود و بسیاری از فعالان در حوزه های مختلف یا به حاشیه رانده و یا تبعید شده اند و بسیاری دیگر به صورت مشروط در سیستم دوباره مشغول می شوند و مطرود شدن عده ای و به میدان آمدن دیگران ماحصل این نوع نگاه است . در کشورهای آسیایی و خاور میانه به دلائل زیاد که در راس آن انسان شرقی قرار دارد ، این محدودیت ها به گونه ای دیگر است . رجوع به باورهای دینی و مذهبی در تمام عرصه ها ، و به کارگیری قوانین مذهبی در کنار قوانین اجتماعی ، پایبندی به قوانین ملی و قومی از جمله مواردی است که این محدودیت ها را پایه نهاده است . دنیای غرب به جهانی شدن و یکپارچگی جهان می اندیشند و تمام ابر قدرت های جهان برقراری صلح وثبات را وظیفه خود می دانند و در نقطه مقابل شرق با تکیه بر تمدن و تاریخ و فرهنگ کهن و اعتقادات و باورهای مذهبی و معنویات برای نجات بشر به معنای رستگاری آن در تکاپو هستند . اما در ایران با موقیعت و قوانین متمایز از ابتدای تاریخ سینما ، سانسور سیری افراطی و تفریطی داشته است . اشاره ای کوتاه به نظام ممیزی از سال 1330 تا 1357 و نتیجه آن بیش از 40 فیلم توقیف شده درعرصه سینماست که برخی از آنها تنها به دلیل تفکر سازندگان و نوع دیدگاه از دور خارج شده اند . قبل از سال 1357 محدودیت ها به گونه ای متفاوت از امروز بود . مشکل یا شکستن مرزهای اخلاقی بود یا تفکر سیاسی فیلم ساز . احمد شاملو ، شاعری متعرض بود که در سینما هم فیلم نامه می نوشت و ابراهیم گلستان با سفارشات شرکت نفت ، درصدد احیای تاریخ و تمدن ایران بود . در کانون پرورش فکری کودکان ، داریوش مهرجویی با اقتباس از کتاب عزاداران بیل غلامحسن ساعدی ، گاو را ساخت ، بهرام بیضایی با ساختن فیلم رگبار ، پرویز کیمیاوی با مغول ها و مسعود کیمیایی با گوزن ها دست به نقد نظام حاکم موجود زدند و تلاش کردند آن چه را که واقعی است به تصویر بکشند . با انقلاب اسلامی تعریف مشخصی برای سینما که بتواند تعمیم دهنده نظرات و سیاست های جدید باشد ، وجود نداشت . حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی ، بنیاد سینما فارابی و وزارت فرهنگ و ارشاد به عنوان مراکز تولید فیلم دست به کار شدند و آزمون و خطا شروع شد . فیلم نامه ها با اصلاحات فراوان وارد و از شورا خارج می شد ، هیات نظارت و بازبینی به آنها ، مشروط به رعایت قوانین پروانه ساخت می داد و در پایان فیلم هایی بودند که هیچ شباهت به نسخه تائید شده نداشتند و در بایگانی به یادگار می مانند . پس از شروع و خاتمه جنگ یعنی از سال 1360 تا 1368 به دلیل وضعیت کشور و نیز پشت سر گذاشتن نسبی سالهای آزمون و خطا ، عمده فیلم هایی که به نمایش در نیامدند از نظر فرم و محتوا موفق نبودند و به سختی می شد آنان اثر سینمایی نامید . از سال 1368 تا 1376 با اتمام جنگ ، محتوا و اساس فیلم ها تغییر کرد و آثار سینمایی به مضامین غیر از جنگ پرداختند . از سال 1376 تا به امروز هم با اختلاف سلیقه بین مدیران و نیافتن نقاط مشترک دینی و ملی بعد از سی سال ، اهالی فرهنگ و هنر هنوز هم خطوط قرمز مشخصی نمی یابند و سلیقه در سانسور حرف اول را می زند . سینمای بعد از انقلاب تا سال 1387 ، 177 فیلم توقیفی داشت ونمی توان گفت ایراد از کدام طرف است .
– رکورد داران فیلم های به نمایش در نیامده :
(8 فیلم : ابوالفضل جلیلی)،(5 فیلم : غلامرضا رمضانی )،(4 فیلم : جعفر پناهی – عباس کیا رستمی)،(3 فیلم : علیرضا امینی – سامان سالور – خسرو سینایی – حسین قاسمی جامی – نادر قانع – فرزاد موتمن – پرویز کیمیاوی – ناصر محمدی – فرهاد مهرانفر)،(2 فیلم : سعید ابراهیمی فر – جواد اردکانی –
جواد ارشاد – محسن امیر یوسفی – بهرام بیضایی – اسماعیل براری – کمال تبریزی – فریدون حسن پور – بهمن قبادی – علی شاه حاتمی – هوشنگ درویش پور – پرویز شهبازی – نیکی کریمی – حسین علی لیالستانی – ایرج قادری – کیانوش عیاری و …) .
نمودار 2 : فیلمهای به نمایش در نیامده از آغاز اکران در ایران تا 1388 .

سال 1380 تا 1388 دهه 70 دهه 60 آغاز تا سال 1359
از ابتدا تا سال 1359 تعداد 72 فیلم ، دهه 1360 تعداد 24 فیلم ، دهه 1370 تعداد 53 فیلم و در دهه 1380 تا 1388 تعداد 100 فیلم توقیف شدند . ( میرزین العابدین ، 1388 : 120 ).