ملاک‌های تشخیصی DSM-IV-TR برای وابستگی به مواد مخدر

  • تحمل که به یکی از دو صورت زیر تعریف می شه:

الف) نیاز به افزایش مقدار ماده واسه رسیدن به مسمومیت یا اثر دلخواه

 

ب)کاهش قابل توجه اثرات ماده با مصرف همیشگی مقادیر برابری از اون

۲) حالت ترک که به یکی از دو شکل زیر خودنمایی می کنه:

الف)سندرم ترک واسه اون ماده

ب) همون ماده (یا ماده مشابه اون) واسه رفع یا جلوگیری از علائم ترک مصرف می شه.

۳) ماده بیشترً به مقادیری بیشتر و واسه دوره ای طولانی تر از چیزی که مورد نظره مصرف می شه.

۴) میل دائمی واسه کاهش یا کنترل مصرف ماده هست و یا تلاش های ناموفقی در این مورد صورت می گیرد.

۵) زمان زیادی در فعالیت های لازم واسه به دست آوردن ماده (مثلاً مراجعه به اطباء زیاد یا رانندگی طولانی)، مصرف ماده یا خلاص شدن از آثار ماده صرف می شه.

۶) فعالیت های مهم اجتماعی، شغلی و تفریحی به خاطر مصرف ماده کنار گذاشته می شه.

۷) ادامه مصرف مواد بر خلاف باخبر شدن از مشکلات روانشناختی یا جسمی دائمی یا عودکننده ای که شایدً از مصرف ماده ناشی شده و یا در نتیجه اون شدید شدن می شن. (کاپلان و سادوک، ۲۰۰۷؛ ص ۴۷۸)

مشکلات

ملاکای تشخیصی DSM-5

الف) کنترل فرد مصرف کننده بر الگوی مصرفش تخریب شده باشه، شامل ۴ ملاک زیر:

۱) مصرف مواد بیشتر از مقداری که قصد شده یا وقتی که در نظر گرفته شده انجام شه.

۲) تلاشای ناموفق زیاد جهت قطع، کاهش یا تنظیم مقدار مصرف مواد.

۳) صرف زمان فراوون جهت جفت و جور مواد، به کار گیری مواد، و از بین رفتن آثار مواد در بدن.

۴) وجود وسوسه مصرف مواد.

ب) تخریب در مسائل اجتماعی شامل سه مورد زیر:

۵) تخریب قابل توجه در نقش و وظایف فرد در محل کار، مدرسه یا منزل.

۶) ادامه مصرف مواد با وجود مشکلات پایدار و تکراری در وضعیت اجتماعی یا بین فردی که به وجود اومده توسط اثرات مصرف باشه.

۷) فعالیتای مهم اجتماعی، شغلی یا تفریحی به دلیل مصرف مواد کم بشن یا قطع شن.

ج) مصرف پرخطر شامل دو مورد زیر:

۸) چگونگی مصرف مواد از دید جسمی خطرناک باشه.

۹) ادامه مصرف مواد با وجود علم به داشتن یه مشکل جسمی یا روانی که از مصرف مواد ناشی شده باشه.

د) تأثرات دارویی مصرف مواد شامل دو مورد زیر:

۱۰) وجود نشونه های تحمل به یکی از این دو روش: نیاز به افزایش مقدار ماده واسه رسیدن به مسمومیت یا اثر دلخواه یا کاهش قابل توجه اثرات ماده با مصرف همیشگی مقادیر برابری از اون.

۱۱) حالت ترک که به یکی از دو شکل زیر خودنمایی می کنه: نشانگان ترک واسه اون ماده یا مصرف همون ماده (یا ماده مشابه اون) واسه رفع یا جلوگیری از علائم ترک (DSM-5، ۲۰۱۳، ص ۴۸۴-۴۸۳)

گذشته مواد مخدر در ایران

سوءمصرف مواد مخدر یه پدیده جهانیه. با احتمال خیلی کم میشه کشوری یافت که این مشکل در اون یافت نشه. روند سوءمصرف مخصوصا در نوجوانان علایمی از همگرایی گسترش مواد مخدر رو در کشورها نشون میده. برابر گزارش هرساله برنامه کنترل مواد مخدر سازمان ملل (UNDCP) دست کم ۱۳۴ کشور در سالهای دهه ۱۹۹۰ با مشکل سوءمصرف مواد مخدر روبرو بودن ( بهاری، ۱۳۹۲؛ ص ۴۴).

ار آشنایی ایران با تریاک و مشقات اون زمان زیادی نمیگذره. ایرانیان باستان با تریاک آشنا نبوده ان. در اوستا و ادبیات باستانی هم نامی از اون برده نشده. ابن سینا و زکریای رازی از اولین کسائی بودن که به خواص دارویی تریاک فهمیدن و اون رو واسه درمان بیماران خود به کار می بردن. در ایران قبل از اسلام نوشیدن الکل عادی بوده و پس از گرایش به اسلام، مصرف الکل مخالف با شعائر اسلامی و احکام دین تلقی می شده. خیلی از کسائی که تریاک مصرف می کردن، به کار و زندگی خود مشغول بودن و از پایه مشکلی در مورد فعالیتای روانی اجتماعی و خانوادگی خود نداشتن. هم اینکه، تولید، مصرف و فروش اون جرم تلقی نمی شد و مصرف کنندگان هم ازجمع رانده نمی شدن (سازمان جهانی بهداشت، به نقل از بهاری، ۱۳۹۲).

مشکلی

در قرن هفدهم میلادی کشتیای تجاری  انگلیس تریاک رو از خاور دور به ایران آوردن. تاورنیه (۱۶۲۹)، جهانگرد فرانسوی، در مورد چگونگی اعتیاد در ایران می نویسه، «از عادتهای بد و عجیب ایرانیان مصرف تریاکه که حب کرده و می خورن و وقتی که کار به اینجا میکشه جرأت ترک اون رو پیدا نمی کنن» (کریم پور، ۱۳۶۶). خوردن تریاک در دوره صفویه افزایش زیادی داشته. طوری که شاه عباس و شاه طهماسب به مخالفت با اون برخاستند (به نقل از بهاری، ۱۳۹۲).

اعتیاد

براساس گزارش جهانی، مواد مخدر در سال ۲۰۰۰ حدود ۸/۲ اعلام شده. اما این  رقم در سال ۱۳۷۵ به حدود ۵ % زیاد شده (صابری، ۱۳۸۴) براساس برآورد دولت ایران در سال ۱۳۲۸ نزدیک به ۵/۱ میلیون نفر در ایران معتاد وجود داشته که ۹۸% اونا تریاک یا شیره مصرف می کردن. این رقم ۷% جمعیت ۲۱ میلیونی اون زمان رو تشکیل می داده. در سال ۱۳۴۴ دولت تصمیم به ممنوع بودن کشت خشخاش گرفت و نتیجه مستقیم این تصمیم در اوایل سال ۱۳۴۵ کاهش تعداد معتادان به رقم ۴۰۰۰۰۰ نفر بود. در سال ۱۹۶۹ سیاست گذاری جدیدی در ایران پیش گرفته شد که طرحی دو منظوره واسه درمان و کنترل اعتیاد به تصویب رسید. طبق این هدف، جمعیت معتادان به دو گروه معتادان رسمی/قانونی و غیر رسمی/غیر قانونی تقسیم شدن. گروه اول معتادین بالای ۶۰ سال بودن که بیشتر تریاک مصرف می کردن و شانس کمی واسه ترک و بازتوانی داشتن. واسه رفع نیار این گروه، قرار شد کشت  محدود خشخاش در اراضی تحت نظارت دولت شروع شه؛ و واسه گروه دوم برنامه کامل درمان و توانبخشی معتادان غیرقانونی در کشور اجرا شد. پس از انقلاب مشروطه در دوره دوم مجلس شورای ملی قانون محدود کردن تریاک در تاریخ ۱۲ ربیع الاول ۱۳۲۹ به تصویب رسید. در سال ۱۳۰۷ قانون انحصار تریاک و مجارات مرتکبین قاچاق مواد افیونی  و تولید و پخش غیر قانونی اون تصویب شد. با شروع جنگ دوم جهانی (۱۳۲۰) و طی سالهای جنگ دوم جهانی این انحصار و کنترل محدود هم از بین رفت. در بهمن سال ۱۳۴۴ قانون منع کشت خشخاش و جلوگیری از مصرف غیر پزشکی تریاک از تصویب مجلس گذشت. در این قانون وزارت بهداری مسئول معتادان شد و بودجه ای رو هم از محل تریاکای مکشوفه واسه درمان معتادان مشخص کرد. در سال ۱۳۴۸ دولت قانون منع کشت خشخاش رو لغو و بجای اون قانون کشت محدود خشخاش رو به تصویب رساند و مقررگردید که ۸۰% از درآمد دولت از تریاک، صرف درمان معتادان و برنامه  های پیشگیری شه. در سال ۱۳۵۷ و چندی پس از اون، کنترل دولت در مورد مواد مخدر به کمترین سطح رسید و تولید و پخش تریاک یهویی افزایش بی سابقه ای یافت. براساس برآورد مقامات رسمی جمهوری اسلامی ایران ۵% از کل جمعیت ایران معتاد به مواد مخدر مخصوصا تریاک بودن. پس تا سال ۱۳۵۸ یه مقابله ملی علیه مصرف مواد مخدر شروع شد و واسه قاچاقچیان اون تا مجازات اعدام پیش بینی شد. در سال ۱۳۵۹ با تصویب قانون شدید شدن مجازات مرتکبین جرایم و مواد مخدر و اقدامات تامینی و درمانی، دولت به دنبال شدت عمل و به کار گیری اهرمهای درمانی برآمد، اما نه فقط از افزایش جرایم کاسته نشد بلکه حتی به محدود کردن این جرایم نینجامید. در سال ۱۳۶۷ مجمع مصلحت نظام مبادرت به تصویب قانون مقابله با مواد مخدر در ۳۵ ماده کرد (به نقل از بهاری، ۱۳۹۲؛ ص ۱۵ و ۱۶).
معتاد

علمی