پایان نامه درباره معناشناسی، قرآن کریم، پایان نامه، انسان کامل

پیامبراکرم صلی الله علیه و آله و سلم درباره فلسفه بعثت خود می‌فرمایند: «إنی بعثت بمکارم الأخلاق و محاسنها»۱. من از طرف پروردگار برانگیخته شدم تا مکارم اخلاق را به کمال رسانده و تمام کنم. حضرت علی علیه السلام نیز بر اهمیت تهذیب نفس تاکید فرموده و رعایت آن را مایه خوشبختی انسان دانسته و فرموده اند: «به فرض که به بهشت و ثواب و بیمی از دوزخ و عقاب نداشتیم باز شایسته آن بود که ما در پی مکارم اخلاق باشیم، زیرا خوشبختی و سعادت را از این طریق می‌توان بدست آورد.»
نتیجه آن که مهم ترین مساله ای که فراوان مورد توجه آیین مقدس اسلام قرار گرفته و در رسیدن به کمالات و فضایل انسانی نقش اساسی دارد مساله تزکیه نفس و پرورش روح است که به عنوان یک امر حیاتی و ضروری مطرح است.
انسان، یگانه موجودی است که به لحاظ قابلیت ها و موقعیت ممتازی که دارد، مورد تکریم و عنایت خاص خداوندی، واقع شده است: ﴿وَ لَقَدْ کَرَّمْنا بَنی‏ آدَمَ﴾۲ و بر بسیاری ‌آفریده‌ها برتری یافته است: ﴿وَ فَضَّلْناهُمْ عَلى‏ کَثیرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا تَفْضیلاً﴾۳ از این رو، رسالتی بس سنگین و مسؤلیتی بس والا بر دوش دارد زیرا او، هم نسبت به آفریدگار عالم، مکلف است و به پاس نعمات بی شمار او، وظایفی دارد و هم در عرصه زندگی اجتماعی، ناگریز از تعاون و تعامل چند سویه با همنوعان خویش است.
اکنون که بشر، ناگزیر از بروز اعمال و رفتار است، شایسته است که بهترین نوع عمل را انجام دهد؛ چرا که خداوند عالمیان، انسان را با برترین عمل‌ها می‌آزماید: ﴿لِنَبْلُوَهُمْ أَیُّهُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً﴾۴ و تنها بهترین‌ها را می‌پذیرد: ﴿نَتَقَبَّلُ عَنْهُمْ أَحْسَنَ ما عَمِلُوا﴾۵. عمل و رفتار آدمی که در عرصه فردی و اجتماعی، صورت می‌گیرد، هرگاه بر طبق موازین الهی و ضوابط سالم بشری صورت پذیرد، در قاموس ادیان الهی و فرهنگ قرآنی، با عناوینی مانند: «صالح»، «حسن»، «حق»، «خیر»، و مانند آن، توصیف می‌گردد و هرگاه عمل وی، برخلاف سنت الهی و ناموس خلقت بروز کند، با نام‌هایی چون «سییء»، «باطل»، «منکر»، «خطا»، «شر» و مانند آن .
اخلاق اسلامی چیزی غیر از حفظ حریم دل نیست و اهمیت و ارزش آن به قدری زیاد است که شرط قبولی تمام اعمال آن است که با ایمان وعقیده صحیح پدید آمده باشند. به هر حال، عمل صالح باید با ایمان همراه باشد؛ به عبارت دیگر حسن فاعلی شرط صحت و قبولی حسن فعلی است. عملی نیک شمرده می‌شود که با انگیزه پاک و خیر خواهانه صادر شده باشد، اما اهمیت اخلاق به قدری زیاد است که ارزش و ثواب آن مشروط به درستی عقیده نیست. مخالفت با هوای نفس یک ارزش بالای اخلاقی است و به قدری مهم است که حتی اگر از جانب افراد غیر مسلمان نیز صادر شود باز ارزش و ثواب خواهد داشت. چه بسیارند افرادی که تنها به سبب مخالفت با خواسته‌های نفسانی مسلمان شده‌اند؛ یعنی عمل اخلاقی آن‌ها بهترین ثواب و کمال دنیوی را برای آنان به ارمغان آورده است.
در مباحث اخلاقی نیز ضرورت دارد ابتدا خود وآن چه به سود و زیان، اسباب سعادت و شقاوت و نجات وهلاکت ماست بشناسیم و پس از به نتیجه رسیدن فکر و اندیشه، به آن عمل کنیم.
پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم از خدای تعالی نقل می‌کند که فرمود: هرگاه مطلع شوم بر دل انسانی و بدانم که او بندگی مرا دوست دارد و در این بندگی ثابت و راسخ قدم است، من خودم متکفل کارهای او شده، سیاست و ادب کردن او را به عهده می‌گیرم.
هیچ چیزی بهتر از آن نیست که خداوند خودش تادیب و تربیت یک انسان را به عهده بگیرد. پیابر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم که انسان کامل بود، ادب شده خداوند است و هر کس بخواهد تحت تربیت مستقیم الهی قرار گیرد باید در دل خود اخلاص و عبادت خالصانه داشته و به دنبال تحصیل رضای خداوند باشد، تا به بهترین راه و روش تربیت دست یابد.
و از آن جایی که روش این پژوهش در تبیین مفهوم حسنه، شیوه معناشناسی است و «معناشناسی» اصطلاحی فنی است که به مطالعه «معنا» می‌پردازد. به طور کلی، هر علمی که انسان با آن سر و کار دارد، به نحوی با معناشناسی مرتبط است.۶ نظریه های معناشناسی، متن یا کلام را مجموعه ای معنادار می‌دانند که می‌توان به مطالعه و درک آن پرداخت. راه پیشنهادی معناشناسی برای دستیابی به چنین مجموعه های معناداری، در نظر گرفتن ابعاد یا سطوح گوناگون برای متن است.۷ معناشناسی در تجزیه و تحلیل کلام، متن را مجموعه ای منسجم و معنادار می‌داند و به مطالعه و بررسی تمام وقایعی که در ژرف ساخت نشانه های فهم معنا و یا در بین آن ها وجود دارد می‌پردازد.۸
۱ـ ۲ تاریخچه معناشناسی
از ظهور معناشناسی به مثابه یک علم کمتر از یک نیم قرن می‌گذرد. این پدیده جزئی از روند گسترده موسوم به چرخش زبانی یا نقطه عطف زبانی در معرفت نظری در مغرب زمین است. از نیمه دوم قرن بیستم، توجه به زبان رفته رفته به کانون تاملات نظری تبدیل گردید. هم در سنت فلسفه قاره‌ای و هم در سنت فلسفه تحلیل و اخیرا در فضای فلسفه آمریکایی، والبته در هر کدام به اسلوبی خاص، این توجه نمایان است. روندی که بعدها تحول عظیم زبانی نام گرفت دامنه بسیار گسترده‌ای داشت که تقریبا تمام حوزه‌های معرفت نظری را به نحوی متاثر کرد. فروکاستن فلسفه از اساس به تحلیل زبان را می‌توان جلوه‌ای از تب زبان‌گرایی در مراحل نخستین ظهور آن برشمرد. با بلوغ بیشتر و تدریجی این گرایش، زبان‌شناسی، نشانه‌شناسی و معناشناسی به منزله رشته‌های معرفتی متمایز ظهور کردند. تا کنون اتفاق نظر در باب حدود دقیق هر کدام از این رشته‌ها و رابطه آن‌ها با یکدیگر میان متخصصان حاصل نشده و پاره‌ای از مسایل آن‌ها کم و بیش هنوز متداخل‌اند، اما چارچوب کلی این رشته‌ها، هر کدام به مثابه یک علم نوظهور، تقریبا مشخص شده است.۹
۱ـ ۳ تبیین مساله پژوهشی
مفهوم حسنه با توجه به پر بسامد بودن آن در قرآن کریم و نیز روابط مختلف معنایی با مفاهیم دیگر، از مفاهیم کانونی قرآن به شمار می‌آید و مطالعه جامع معنا‌شناختی آن به شناخت و تحلیل روابط معنایی گسترده‌ای در قرآن یاری می‌رساند.
با بررسی آیات قرآن کریم دیده می‌شود که مفهوم حسنه، مفاهیمی چون خیر، عمل صالح، بر، احسان، معروف، طیب را در برگرفته است، و در روابط تضاد، حوزه وسیعی از مفاهیم هم‌چون خطیئه، جناح، ذنب، إثم، فسق، فجور، فحشا، منکر با نقطه کانونی سیئه و سوء قراردارند که بررسی این میادین می‌تواند ما را به نظام اخلاقی ـ قرآنی مفهوم حسنه برساند و جایگاه آن را در قرآن کریم نمایان سازد. ‌
وقتی مطالعات قرآنی بر اساس روش معناشناسی باشد روابط هم‌نشینی و جانشینی از اهمیت خاصی برخوردار می‌شود. بررسی این روابط می‌تواند مفهوم حسنه را در تقسیماتی منظم قرار دهد که به فهم مخاطب کمک شایانی می‌کند.
تبیین مفهوم حسنه با در نظرگرفتن هم‌نشین‌های آن از قبیل: (صلاه، کافر، ظالم، سیئه، صبر، تقوا ، عمل صالح، انفاق، قرض، افعال [قرف، وهب، و.. ] و…) اهدافی است که این پژوهش آن را دنبال می‌کند.
در روابط جانشینی نیز، آیات مرتبط با هم، مثل جانشینی رزق حسن با رزق کریم، جانشینی اجر محسنین با اجر مؤمنین و مصلحین و… ، دسته بندی و مورد مداقه قرار می‌گیرد.
در روش معنا‌شناسی، برای ترسیم شبکه معنایی مفهوم حسنه، لازم می‌آید مؤلفه‌های معنایی این واژه «انفعالات حسنه، آثارحسنه، قانونمندی‌های حسنه، ویژگی‌های محسنین، جزای محسنین، مصادیق محسنین » مورد بررسی قرارگیرند.
از آن جا که مطالعات معناشناسی از کارآمدترین روش‌های فهم معنا در قرآن به شمار می‌آید ـ زیرا بر اساس این روش، کلیات، جزئیات و روابط درون متنی یک مفهوم به صورت نظام مند و سیستماتیک دانسته می‌شود ـ در این نوشتار، معنا‌شناسی ابزاری برای استخراج مفهوم قرآنی حسنه قرار داده شده است.
۱ـ ۴ سابقه پژوهش
مفهوم حسنه در قرآن کریم موضوعی است که علی‌رغم اهمیت آن، نگارشی درخور در مورد آن صورت نگرفته است.
بیشتر موضوعات مرتبط با مفهوم حسنه، مباحث تفسیری است، حول محور آیات حسنه که درکتب تفسیری متقدمین و متأخرین (شیعه و سنی) و کتب وجوه و نظائر، ارائه شده است. در مورد دیگر مفاهیم اخلاقی قرآن، از قبیل عمل صا‌لح، توبه، صبر، خیر و… کتب مستقل فراوانی یافت می‌شود ولی با توجه به کلی بودن مفهوم حسنه و بسط و ضیق داشتن حدود آن، کتاب مستقلی در رابطه با آن یافت نشد.
در بیشترکتب اخلاقی در خلال بحث فضایل و رذایل، بخشی از مطالب به حسنات و سیئات اختصاص یافته، که همان مباحث تفسیری ذیل آیات مرتبط با آن است. از جمله کتبی که به خوبی به موضوع حسنه پرداخته است:
ـ «ارزش‌ها و ضد ارزش‌ها (تقابل در قرآن)»، مژگان سرشار.
ـ «عمل در قرآن»، رضا وطن دوست.
ـ «خیر و برکت از نگاه قرآن و حدیث»، محمد محمدی ری شهری.
ـ «مکارم الأخلاق فی القرآن الکریم»، یحیی معلمی.
ـ «فرهنگ جاودان ا‌لمیزان»، علی تاجدینی، که برگرفته از تفسیرگران سنگ المیزان است.
و از آن جا که در این تحقیق مفهوم حسنه با روش معناشنا‌سی بررسی شده است، در کتاب «ساختمان معنایی مفاهیم اخلاقی ـ دینی در قرآن» اثر ایزتسو، در بخش خوب و بد، قسمتی از مطالب، به زیبایی به بررسی معناشناسانه حسنه و سیئه پرداخته است.
از جمله پایان نامه هایی که در این زمینه نگاشته شده است می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
ـ معناشناسی زیبایی در قرآن؛ مهدی مطیع
ـ معناشناسی عقل در قرآن؛ سعیدکرمانی
ـ معناشناسی قلب در قرآن؛ ام سلمه نعیم امینی
ـ شبکه معنایی قول در قرآن کریم؛ اعظم ا‌لسادات حسینی
ـ معناشناسی عبد و بررسی تطبیقی آن با مفهوم انسان کامل؛ تکتم زنجانی فر
ـ حوزه های معنایی صراط در بیان قرآن کریم؛ مهدی شهیدی
بنابراین در مورد موضوع پیشنهادی این پایان نامه، نگارش مستقلی انجام نگرفته است و سعی این پژوهش در این است که مفهوم حسنه به طور گسترده و با روش معناشناختی تبیین شود .
۱ـ ۵ علت انتخاب موضوع
قرآن کریم که رسالت هدایت کاروان بشری را بر عهده دارد، برای تثبیت مقام والای آدمی و بروز شایستگی ها، همگان را به اعمال و رفتار پسندیده که در تعالی و بالندگی انسان تأثیر بسزا دارد، توصیه نموده است و از رفتارهای نکوهیده که سقوط آدمی را از اوج عزت به حضیض ذلت، سبب می‌شود، نهی فرموده است : ﴿إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسانِ وَ إیتاءِ ذِی الْقُرْبى‏ وَ یَنْهى‏ عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْکَرِ وَ الْبَغْیِ یَعِظُکُمْ لَعَلَّکُمْ

مطلب مشابه :  پایان نامه دربارهطلاق، تقسیم بندی، آیات قرآن، علامه طباطبایی

دیدگاهتان را بنویسید